Орта тiлбестег сурии хайығ кирексiпче
17.10.2025
Хабарлар
Чыылығ тузында
Терминология комиссиязының чыылии. Ол пу кӱннерде ирткен, аннаң республика пазының пастағы орынҷызы Татьяна Курбатова устаан
Чыылығда ӱс ӧӧн сурығ ӱзӱрiлген. Пастағызы Хакасия правительствозындағы терминология комиссиязының методика чӧптерiнiң книгазы сығарылғанына чарыдылған. Аның авторлары филология наукаларының кандидаттары Артём Кызласов, Радион Сунчугашев, Ирина Чебочакова полчалар. Пу сурығ хоостыра искiрiгнi Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозының наука паза национальнай ӱгредiг пӧлиинiң устағҷызы, педагогика наукаларының кандидады Ольга Доможакова хығырған.
Чооғында ол терминология комиссиязының тоғызынаңар паза методика чӧптерi книгазынаңар хысхаҷахти чоохтап пирген. Пу комиссия 2004 чылда тӧстелген, пис чыл мының алнында, тiзең, ол правительство синiне кирiл парған. Аның ӧӧн пӧгiнi – хакас тiлiн хайраллиры, тилiдерi паза ағырсымнығ сурығларын пӧгерi. Амғы туста комиссия устағҷызы республика пазының пастағы орынҷызы Татьяна Курбатова полча.
Тӧстелгеннең сығара пӱӱнгi кӱнге теере терминология комиссиязы терминнернi ӱзӱрерiнҷе паза тiлбестирiнҷе улуғ тоғыс ит салған. Методика чӧптерiнiң пастағы сығарызы тимнелгенi паза сығарылғаны – ол прай араласчыларының танығлығ чидии. Пеер аал-городтар аттары, Хакасияның хазна ӱлгӱзi органнарының аттары, пулуң штамптары, айлар паза кӱннер аттары, фасад чардыҷахтары (вывескалар), аббревиатуралар паза графика хысхарадығлары кирiл парғаннар.
Чыылығда хакас терминнерiнең тоғынар тоғысты узарадарға чарадығ алылған паза ХакНИИЯЛИ-ға 2026-2027 чылларда методика чӧптерiнiң iкiнҷi сығарызын тимнирге чӧп пирiлген.
Чыылығның iкiнҷi сурии хоостыра ХакНИИЯЛИ-ның тiл пӧлиинiң устағҷызы, филология наукаларының кандидады Ирина Чебочакова чоох тутхан. Ол Яндекс-тiлбестегҷее чоохтағларны орыс тiлiнең хакас тiлiне тiлбестирiнҷе тоғыс хайди парчатханынаңар чоохтаан. Тiлбестег идер тоғыста ХакНИИЯЛИ-ның тiл пӧлиинiң тоғынҷылары, ӱгретчiлер, СМИ хабарҷылары паза пасхазы даа араласча. Ирина Максимовна пу тоғыста хакас тiлiнiң грамматика правилоларына, чоохтағларны пӱдiрер оңдайларына хайди даа тудынарға кирек полчатханын таныхтаан. Чоохтағларны тiлбестепчеткеннерге методика чӧптерi паза сидiксiнiстiг сӧстер кирiлген словник тимнел парған. Пӱӱнгi кӱнде андар 1,5 муң азыра сӧс паза сӧс пiрiгiзi кирiл партыр. Татьяна Курбатова аны терминология комиссиязының методика чӧптерiн тимнирiнде тузаланарға чарир тiп таныхтаан. Iдӧк орыс-хакас чарыдығлығ сӧстiктi тимнирге кирек полчатханына хайығ айландырылған. Комиссия устағҷызы пу сурығны соона салдырбасха кирек тiп таныхтаан.
Пу тоғысты апарарға итчетсе, терминология араласчыларының кӧрiзiнең, паза пiр сидiксiнiс сых килче – пiстiң чахсы тiлбестег итчеткен кiзiлер чидiспинче. Филология наукаларының кандидады Инга Кызласованың таниинаң, пу сурығны Хакас хазна университедiнде аспирантурада кӧстеглiг оңдайҷа ӱгренер орыннар азылғаны пӧгерге полызарҷых. Хакасия правительствозы андағ орыннар тӧстирге молҷаан тiп таныхтаан ол. Ольга Доможакова анзына республиканың ӱгредiг паза наука министерствозы килчеткен 2026 чылға ХГУ-ның аспирантуразында ӱгренерiне iкi орын кӧр салған тiп искiрген. ХакИРО-ның хакас тiлiне ӱгредер методика кiнiнiң устағҷызы, педагогика наукаларының кандидады Надежда Толмачёва хакас тiлiн пiлчеткеннер аразындағы марығларда чиңiс тутхан палаларны, чiдiрбин, тiлбесчiлер тимнеҷең вузтарзар кирерге кирек тiп сағызынаң ӱлескен. Андағ олғаннарға кӧстеглiг ӱгредiгҷе специальность алар оңдайлар табарға кирегӧк. Татьяна Анатольевна ӱгредiг паза наука министерствозына пу сурығҷа тоғынарға чахығ пирген.
Терминология комиссиязы чыылиинда ӱзӱрiлген ӱзiнҷi сурии чаа терминнерi, сыйыхтар паза танығлар аттары пастыра хакас тiлiнiң Рувикиде тилiпчеткенiн кӧзiдерiне чарыдылған. Сӧс интернет-энциклопедиянаң айғасчатхан Оксана Кайнаковаа пирiлген. Рувики тоғызының ӧӧн кӧстеглерiнiң пiрсi Россия чоннарының тiллерiне хабазары полча теен ол. Интернет-энциклопедия 2023 чылда тоғынып пастаан, пу чылның чарыс айында анда хакас тiлiнiң пӧлии тӧстелген. 2024 чылның кӱрген айында чуртағҷыларға аннаң тузаланар оңдай пирiлген. Тиксi Рувикиде амғы туста, орыс тiлiнең пасха, Россия чоннарының тiллерiне чарыдылған 21 пӧлiк саналча. Оларның санына хакас тiлi кiрче. Пӱӱнгi кӱнде тӧреен тiлiбiс пӧлиинде 2,1 муң азыра искiрiг тiлбестел партыр.
Чаа терминнерiнеңер, войсколар кӧрiмнерiнеңер, орден-медальларның аттарынаңар чоохтаза, Оксана Юрьевна пу терминнер орыс тiлiнең хакас тiлiне, кӧнi паза калька оңдайларнаң тузаланып, тiлбестелчелер тiп чоохтаан. Хайзында-да орыс сӧстер iдӧк артызылчалар. Пу искiрiг хоостыра терминология комиссиязына чаа званиелерiнең, сыйыхтарнаң паза пасха даа нимелернең палғалыстығ терминнернi, иптеп, терминнер изерiзiн тимнирге чахығ пирiлген.
Таныхтирға чарир, прай ӱзӱрiлген сурығлар хайығ саларын кирексiпчелер, оларны, кӧдiрiп, пӧгерге кирек ле. Хакасияның ученайлары, тiлҷiлерi, терминнернi тiлбестеп, тiлнi пайыдар тоғысты узарадарлар.
– Хакас тiлiн, пиктендiрiп, тилiдерi – пiстiң ӧӧн пӧгiнiбiс. Хакасия правительствозы аны пӧгерiне прай кӱзiн салар, – чыылығны тоосчадып, таныхтаан Татьяна Курбатова.
Сом Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозының пресс-службазыни
Автор :
Татьяна Кыштымова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
