Хакас гимназияа – 80 чыл
15.10.2025
Хабарлар
Алла Майнагашева, Эдуард Сагалаков паза Марина Нербышева Хакасия пазы Валентин Коноваловтың холынаң сыйыхтарны алғаннар
Пайрам. Чарыс айының 10-ҷы кӱнiнде А.М. Топановтың адынаң Хакас драма театрында республиканың иң артых ӱгредiг организацияларының пiрсi – хакас национальнай гимназия-интернат – улуғ пайрамын таныхтаан
Пу кӱнде 80 чыл мының алнында национальнай школа ӱгренҷiлерiне пастағызын на iзиин асхан. Национальнай кадрларны тимнир пӧгiннең тӧстелген школа амғы даа туста хазнабыстың иң килкiм вузтарынзар ӱгренерге кiрчеткен пӧзiк пiлiстiг чииттернi тимнепче.
Танығлығ кӱнде гимназияның директоры Лилия Ахпашева, национальнай школаны, амғы тустағы гимназияны, тоосхан кiзiлернi, анда кӧп чыл iстенген тоғынҷыларны алғыстап, ӱгредiг организациязының пастағы директорын сағысха кирген. Школаның пастағы устағҷызы Зоя Колдышева полған.
– Директорға турғызылғанда, Зоя Леонтьевнаның ӱгредiгнi пастирына, школа орнығар турадаң паза аны азардаңар чарадығдаң пасха, пiр дее ниме чох полған. 1945 чылда чайғызын, чаа тоозылған соонаң, ол Москвазар чон ӱгредии наркомынаң тоғазарға парған. Зоя Леонтьевнаның сағысха киргенiнең, ол наркомзар нинҷе-де кӱн кiр полбин полтыр. Андада ол, хакас кӧгенеен кизiп, приёмнайзар килiп, хакас тiлiнең тыыда суулап сыхтыр, чооғында наркомның ады-солазы истiле тӱсчеткен одыр. Приёмнайда андағ суум-саам полчатханда, Зоя Леонтьевнаны табырах ла улуғ пастыхтың кабинедiнзер киртiрлер. Кабинетте ипчi орыс тiлiнең иптiг ле кем полчатханын, хайдаң читкенiн, нимее килгенiн искiр пиртiр. Пу тоғазығ соонаң школа директоры ӱгредіге кирек ниме-нооны, ол санда кип-азахты, ӧдiктернi, учебниктернi, тӧзек-частыхты, пiр вагон ағылтыр. Iди школаны азар тоғыс апарыл сыхтыр, че 1 ӱртӱнге теере аны тимнебiзерге маңнанминдырлар. Пастағы саң 1945 чылда 10 чарыста сыңыраан, – чоохтаан гимназияның тархыны пасталғанынаңар Лилия Олеговна. – Амғы туста мағаа кирек нимелер соонҷа Москвазар чӧрерге кирек чоғыл. Хакасияның устағ-пастаа, ӱгредiг паза наука министерствозы пiске ӱгредiгнi пӧзiк синде апарарына кирек ниме-ноо аларға чахсы хабасча. Аның ӱчӱн республика правительствозына улуғ алғызым читiрчем.
Мындағ кееркестiг сӧстернең азылған пайрам республиканың устағ-пастааның алғыстазынаң узарадылған. Иң пурун сценаа Хакасия пазы Валентин Коновалов сыххан.
– Хакас национальнай гимназия – Хакасияның поғдархазы. Ол республикабыстың иң кӱстiг ӱгредiг организациязы полча. Анзы тиктең нимес. 1945 чылда азылып, ол республикабысха ла нимес, iдӧк тиксi хазнабысха пӧзiк пiлiстiг специалисттернi тимнепче. Гимназияны тоосхан чииттер Хакасияны тиксi Россияа паза пасха хан чирлерiнде дее сабландырчалар. Пӱӱнгi кӱнде аның тоғынҷыларының ынағ ӧмезi улуғ арғыстарының опыдына, салған кибiрлерiне тӧстенiп iстен парча. Гимназия амғы тустағы технологияларнаң, ӱгредер оңдайларнаң тузаланча, че олох туста ол ӱгренҷiлернi хакас чонның кибiрлерiн, культуразын улуғлирға, оларға хынарға ӱгретче. Пу уғаа кирек тоғыс, аны апарчатхан ӱчӱн прай тоғынҷыларға улуғ алғызым читiрчем, – чоохтаан Валентин Олегович.
Iдӧк чооғында ол гимназияның наа корпузы чағынғы iкi-ӱс чыл аразына пӱдiрiлiп пастирға кирек тiп таныхтаан. Че наа корпусты сахтап, амғы корпустардаңар ундутпасха кирек теен Валентин Коновалов. Ол Хакасияның ӱгредiг паза наука министрi Анатолий Бутенкоға 2026-2027 чылларда пар корпустарда тиксi тыхтағ тоғыстарын апарарға чахығ пирген. Сағынчам, мындағ сӧстер залға толдыра чыылған кiзiлернiң полғанын на ӧрiндiрген полар.
Алғыстас сӧстерi соонаң Валентин Коновалов сыйыхтар читiрген. Кӧп чыл матлама iстенген, тоғыстағы пӧзiк чидiглер ӱчӱн «Хакасияның iстенiс сабланызы» медальнаң география ӱгретчiзi Алла Майнагашева таныхтатхан. Iдӧк республиканың ӱгредiг киреене улуғ хозым иткен ӱчӱн Хакасия пазының алғыстазы гимназия директорының орынҷызы Эдуард Сагалаковха, библиотеканың заведующайы Марина Нербышеваа читiрiлген.
Алла Михайловна палаларнаң айғазарға, оларнаң устирға кiчiгдең сығара хынҷаңмын тiп чоохтапча. Аннаңар ӱгретчi профессиязын пiр дее iкiнҷiлебин таллап алған. Географияа хынызы, тiзең, школада тӧреен. Хызылчардағы ӱгретчiлер институдында ӱгренген, 1979 чылда аны тоозып, тӧреен Таштып аймаанзар айланған. Пастап Ибiг аалдағы школада iстенген, анаң Таштыптағы 1 № школазар тоғынарға килген. Анда 26 чыл iстен салған. Соонаң, хада хонғанын тоғызы хоостыра Ағбанзар ызыбысханнарында, ол сӧбiрезiнең республиканың ӧӧн городынзар кӧс килiбiскен. Алла Майнагашева гимназиязар тоғысха кiрiп алған, анда ол 20 чыл iстен парир. Ол директор орынҷызы полған, амғы туста ол тынағда, география уроктарын на апарча.
Ӱгретчiнiң кӧңнiне чорыхтарға чӧрерi тың кiрче, ол Камчаткадағы пӧзии 2322 метр Мутновскай вулканда полған. Анзын киречiлепчеткен сертификат алған. Узбекистанзар пар килер пӧгiн тутча, андар ол 1977 чылда чӧртiр, че Самарканд, Бухара городтарда пол килерге килiспеендiр. Амды ол оларнаң чағын танызарға, сiлiг паза пай тархыннығ мечетьтернi, минареттернi кӧрерге пар килерге итче.
Алла Майнагашева ӱгренҷiлерiнең хада iдӧк удаа чорыхтарға чӧрче. Iди олар Хакасияның прай даа пулуңнарында пол килгеннер. Ӱр ниместе ле ол 10 класстағы олғаннарнаң хада Шираа аймаандағы «Тас арығ» чир-чайаан хумартхызында пол килген, iдӧк Ӧбекелер чолынаң танысхан. Минiң ӧӧн пӧгiнiм – палаларны тӧреен чир-сууна хынарға, дисциплинаа ӱгрет салары тiп чоохтапча география ӱгретчiзi. Ол ӱгренҷiлерiн пасха регионнарзар даа апар килче. Кӧзiдiмге, олар Калининград, Санкт-Петербург, Москва, Хазан городтарда полғаннар.
Алғыстастар паза сыйыхтастар мыннаң тоозылбааннар. Хакасия пазының соонаң сценаа республиканың Ӧӧркi Чӧбiнiң кнезi Сергей Сокол сыххан. Ол чыылысханнарны танығлығ кӱннең алғыстаан паза тоғыста чахсы салтарлар кӧзiткен тоғынҷыларға Ӧӧркi Чӧптiң алғыстас пiчiктерiн читiрген. Сыйыхтатханнар аразында орыс тiлi паза литература ӱгретчiлерi Александра Саражакова, Ирина Майнагашева, воспитатель Елена Чаптыкова, медсестра Людмила Бурнакова полғаннар.
Сергей Сокол таныхтатханнарнаң хада
Ӧӧркi Чӧп кнезiнiң орынҷызы, республиканың Улуғлар чӧбiнiң кнезi Пётр Воронин «Чахсы киректер ӱчӱн» орденнi гимназияның директоры Лилия Ахпашеваа паза хакас тiлi паза литература ӱгретчiзi, Россияның Писательлер пiрiгiзiнiң кiзiзi Татьяна Казанаеваа читiрген. Татьяна Фёдоровна ӱгредiг киреенде 30 азыра чыл iстен парир. Ол позырахта тоғынчатхан «Кӱн чахайағы» школаны апарча, анда олғаннарны паза оларның iҷе-пабаларын хакас тiлiне ӱгретче. Аның ӱгренҷiлерi, чахсы пiлiстер кӧзiдiп, аймах марығларда паза олимпиадаларда тӧремiл сыйыхтығ орыннар алчалар паза чиңiсчiлер полчалар. Позы даа Татьяна Казанаева аймах марығларда араласча. Пӱӱл ол Улан-Удэде ирткен «Тӧреен тiлнiң паза тӧреен литератураның иң артых ӱгретчiзi» марығның Россия синiнде араласхан, Хакасияны турыстығ кӧзiткен. Таныхтирға кирек, Татьяна Фёдоровна – чайаачы кiзi. Ол, олғаннарға кибелiстер пазып, нинҷе-де чыынды тимнеп салған.
Россияның просвещение, ӱгредiг паза наука министерстволарының паза Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозының сыйыхтарын Анатолий Бутенко читiрген. Таныхтатханнар санында гимназия директорының орынҷызы, география ӱгретчiзi Марина Ошарова полған, ағаа «Россияның ӱгредiг киреенiң аарластығ тоғынҷызы» ат пирiлген.
Марина Ошарова хада тоғынчатхан арғыстарынаң хада
Марина Александровна ӱгретчiлер династиязынаң. Ууҷазы Евдокия Агафоновна Табастаева Таштыптағы школада немец тiлi, тархын уроктарын апарған, аның хада хонғаны школа директоры полған. Iҷезi Татьяна Ивановна Репина iдӧк ӱгретчi. Iҷезi саринаң пасха даа туғаннар ӱгредiг киреенде iстенгеннер, аннаңар Марина Ошарова, сӧбiре кибiрiн узарадып, iдӧк ӱгретчi чолын таллаан. Пӧзiк ӱгредiг алчатханда, практиканы гимназияда ирткен. Диплом алған соонаң андарох тоғынарға килген. Аннаң пеер 18 чыл ирт парған. Iкiнҷi чылы ол директор орынҷызы полча.
Таныхтирға кирек, гимназия олғаннарға олаңай ла пiлiстер пирбинче, ол оларның таланттарын тилiтче. Кӧзiдiмге, гимназияда чайалған палаларнаң тоғынар «Альтаир-Хакасия» кін cигізінҷi чылы тоғын парир, iдӧк анда чиит дипломаттар клубы пар. Клуб тоғызының салтарлары кӧрiндiре – амғы туста Москвадағы чоннар аразындағы хайызығларның хазна институдында тоғыс оол-хыс ӱгрен парча. Прайзы олар бюджет орыннарына кiрiп алғаннар. Танығлығ кӱнде гимназияның ӱгренҷiлер паза тоғынҷылар ӧмелерiн чиит дипломаттар клубының тоғызын хайығда тут парчатхан, Россияның пасха хазналар киректерiнҷе министерствозының Хызылчардағы представительствозының устағҷызы Артём Захаров алғыстаан. Iдӧк сценаа Хакасияның хазна чӧпчiзi Владимир Штыгашев, Россияның ӱгредiг кирее тоғынҷылары профсоюзының Хакасиядағы пӧлиинiң устағҷызы Любовь Барабанова, гимназияны 1975 чылда тоосхан Асхыс аймааның пазы Абрек Челтыгмашев сыхханнар. Чир-суғ арачылағҷызы чылында паза Илбек Чиңiстiң 80 чылында ӧнетiн чаа операциязы парчатхан орыннарда служба иртчеткен, гимназияны тоосхан чааҷыларның сӧстерiн истерге уламох чӱрексiнiстiг полған. Олар чуртасха кир салған гимназияны пайрамынаң видео пастыра алғыстааннар.
Аарлығ аалҷылар санында национальнай школаны 1953 чылда тоосхан пастағы выпускник Евгения Егоровна Ачитаева полған. Ағаа ідӧк сӧc пирілген.
Пайрамнығ иирнi гимназияны тоосханнарның, Хакасияның олған искусстволары школазының ӱгренҷiлерiнiң паза ӱгретчiлернiң чайаачы сыйыхтары чазааннар. Ӱлӱкӱн, тiзең, ӱгредiг организациязын 1959 чылда тоосхан Хакасия искусстволарының саблығ деятельi Валентина Шулбаева пас салған гимназия гимнi толдырылғанынаң тоозылған.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Татьяна Кыштымова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
