Илбек Чиңiснең чазыт хакас гимназия
10.10.2025
Хабарлар
Хакас гимназияның ветераннары
Хакас гимназияның 80 чылына. Пӱӱл, Илбек Чиңiстiң паза хакас гимназияның пайрамнығ чылларында, Илбек Ада чаа ветераннар-ӱгретчiлері национальнай школаны тӧстирiне улуғ хозым иткеннеңер хайди даа чоохтирға кирек
Ветераннар-ӱгретчілер
Илбек Ада чаа тоозыл парғанда, аның араласчылары хазнаны тiзектең кӧдiргеннер, аал хониин айнытханнар паза таңдағызына кадрлар тимнееннер. Хакас национальнай школада пастағы саң 1945 чылда 10 чарыста сыңыраан. Аның иң пастағы ӱгренҷiлерi чаада чат халған чааҷыларның палалары полғаннар. Ӧкiс халған оолах-хызыҷахтарға ӱгретчi полып тоғынған чаа ветераннары пiлiс пиргеннер. Пу ӱгретчiлер олғаннарға улуғ авторитет паза кӧзiдiм полғаннар: Николай Абдин, Иван Балганов, Григорий Дорин, Антон Мохов, Алексей Кичук, Павел Кичеев, Александр Коков, Алексей Кышпанаков, Феоктист Мартыновский паза Андрей Сухоруков.
Николай Абдин 1925 чылда Шира аймаандағы Кӧл пилтiрi аалда тӧреен. Илбек Ада чаа араласчызы «Чон просвещениезiнiң отличнигi» атха турысхан. Национальнай школада тоғынған чылларда ӱгренҷiлернi чир-сууна хындырар кӧстегні апарған паза оларны тӧреен чирінiң тархынын пiлерге кӧнiктiрген. Ол, тоғынмин сыхханда даа, национальнай школаның чидiглерiн хайығда тутчаң паза аның аймах мероприятиелерiнде хынып аралас турҷаң.
Иван Балганов 1926 чылда Асхыс аймаандағы Болганов аалда тӧреен. Областьтағы национальнай школада 1957 чылдаң тоғынып пастаан. Ол iстенiс, хоос паза черчение уроктарын апар турған, оолахтарны ағаснаң узанарға ӱгретчең. Иван Павлович позының предмедiн хайди апарарын чахсы пiлген паза iстенiс уроктарын апарчатхан пасха ӱгретчiлернең опыдынаң ӱлесчең. Аның устаанынаң олғаннар школаны наа ӱгредiг чылына тимнеҷеңнер.
Григорий Дорин чаа-авиация училищезінiң курсанты полған, чаа пасталыбысханда, 1942 чылда фронтсар ызылған. Палығлат салған. Летчик полған чаа ветераны национальнай школанаң нинҷе-де чыл устаан, соонаң физика предмедiн апар сыххан, «Отличник народного просвещения РСФСР» танығ алған. Аның кӱстенiзiнең школада физика кабинедiне прай кирек ниме-ноо алылған паза физика кружоктары иртiрiл сыххан.
Антон Мохов танк ротазының командирi полған, чаа соонаң педагогика наукаларының кандидады полыбысхан. Чаа пасталар алнындох ол чон палазын ӱгреткен, аннаң айланғанда, национальнай школада пастап воспитатель полып тоғынған, соонаң олғаннарны хакас тiлiне ӱгреткен. Олғаннарнаң тоғынчатханда, ол иң пастап чииттернi iстенiске кӧнiктiрерге кӱстенген. Ағаа нинҷе-де чыл национальнай школаның устағҷызы поларға килiскенӧк.
Алексей Кичук – РСФСР-ның саблығ ӱгретчiзi, методист, ӱгретчi, iстезiгҷi паза Хакасияның тархын кинделерiнiң авторы. Илбек Ада чаа cоонаң амыр чуртас пасталыбысханда, ол национальнай школада илееде чыл тоғын салған: директор полған, тархын паза обществознание предметтерiн апар турған. Аның устаанынаң школада «Ровесник» iстезiг клубы азылған. Iдӧк Алексей Дмитриевич теннис, волейбол, шахмат ойнап пiлҷең, баяннаң, фортепианонаң ойнирын пiлгенӧк. Аның пастаанынаң школада шахмат школазы азылған паза марығлар иртiрiлҷең.
Павел Кичеев 1922 чылда Асхыс аймаандағы Тӧӧ чирiнде тӧреен. Смоленск, Харьков, Сталинград чаалазығларында араласхан. Ол уғаа хатығ, пик сындырлығ, дисциплинаа тудынар кiзi полған. Чааҷыларын андағох поларға ӱгретчең. Павел Николаевич «За отвагу», «За победу над Японией» медальларнаң паза орденнернең таныхтатхан. 1963 чылда национальнай школанаң устап пастаан. Ол ырах кӧрчеткен, пӧзiк пiлiстiг профессионал, олох туста чайаачы оңдайҷа тоғынчатхан директор полған паза национальнай школаның наа корпузының пӱдiриинiң пастағҷызы полған.
Александр Коков Шира аймаандағы Абумов улуста (Фыркал пилтiрi) тӧреен. Рядовойдаң гвардия сержантына теере ӧзiп алған. Палығлатхан. 1944 чылда «За боевые заслуги» медальнаң таныхтатхан, соонаң – «За победу над Германией в Великой Отечественной войне». Чаа тоозыл парғанда, национальнай школазар орыс тiлi ӱгретчiзiне алылған.
Алексей Кышпанаков Илбек Ада чааны Баутсен городта 1946 чылда тоосхан. Ол капитан званиее теере служба апарған. Амыр чуртас пасталыбысханда, национальнай школада география паза пасталығ чаа тимненiзi предметтерiн апарып пастаан. Пу ӱгредiг учреждениезіне ол 40-ча чыл пир салған. Аның чуртастағы хыйғызы полған «Учитель, подготовь ученика, у которого можешь учиться сам». Ол позының предмедiне уғаа хынған паза аны хынығ иртiрҷең. Аның ӱгренҷiлерi аразында илееде саблығ ӱгретчi паза педагогика наукаларының кандидады пар.
Феоктист Мартыновский Киев губерниязында тӧреен. Каменец-Подольсктағы ӱгретчiлер институдын тоозыбысханда, чирiндӧк тархын уроктарын апарған, соонаң чааға тартылған. «За победу над Германией» медальнаң таныхтатхан. Илбек Ада чаа тоозылғанда, Хызылчарда тоғынған, соонаң Таштыптағы ӱгретчiлер училищезiнең устаан. Анда тоғынған соонаң чирiнзер айланып, анда ӱр полбин, Хакасиязар нандыра килген. Хакас национальнай школанаң iкiҷе чыл устаан.
Андрей Сухоруков Курск облазында тӧреен. Илбек Ада чаа тузында илееде орден-медальнаң таныхтатхан. 1946 чылда, Хакасиязар чуртирға кӧс килiп, национальнай школаның директоры полған.
Устағҷылары
Е.Д.Иптышева, Л.О.Ахпашева, Ю.Г.Сагалаков, С.С.Мишаков, М.Н.Сагатаева
Юрий Гаврилович Сагалаков – иң ӱр тоғын салған директор. Ол хакас гимназиянаң 2001 – 2013 чылларда устаан. Пу чылларны гимназияда «алтын» чыллар тiп адапчалар. Андада гимназияда 600-ке чағын олған ӱгренчеткен, оларның чарымы интернатта чуртаан.
Ол устаан чыллар ниик полбааннар. Гимназияның материально-техническай базазы хомай полбаан даа полза, школаны паза интернатты илееде чахсыландырарға кирек полған. Хайди чоохтан турған полтыр Юрий Гаврилович, интернатта чуртапчатхан ааллардаң килген олғаннарға чуртир истiг оңдайлар тӧстирге, ағаа хоза ӱгредiг киреене саннығ технологиялар кирерге кирек.
Аның пастаанынаң гимназияның ӱгретчiлерi паза воспитательлерi регион паза Россия синiнде ирткен проекттерде паза марығларда аралазып пастааннар. Анзы гранттар ахчазын школазар тартарға оңдай пирген. Юрий Сагалаковтың кӱстенiзiнең гимназия пiлiс алҷаң орын на нимес, iдӧк олғаннарның чайаачыларын паза ӧткiннерiн азар орын пол парған.
Ол ХНГИ-ның директоры паза ӱгретчiзі полып, позы ӱгренерiн тохтатпаҷаң, наа пiлiстер сыбыра ал турҷаң, ӱгредiг киреензер алызығлар кирерге чочынмаҷаң, iдӧк андар наа методикаларны кир турҷаң. Аның устаанынаң гимназия илееде алнынзар хаалағ идiбiскен. Андада илееде проект чуртасха кирiлген. Аның ӱгренҷiлерi республика тилiзiне улуғ хозым итчелер.
Юрий Сагалаков, республиканың ӱгредiг паза наука министерствозынзар парыбысханда даа, гимназияны ундутпин турған, ӱгретчiлернең паза ӱгренҷiлернең пик палғалыс тутчаң. Аның тузалығ чӧптерi паза хабазии паалағ чох полған.
Юрий Гаврилович Сагалаков Россия Федерациязының просвещение министерствозының, Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозының, Хакасия правительствозының Аарластығ пiчiктерiнең паза даа пасха пiчіктернең таныхтатхан.
Марина Сагатаева 2017 чылда гимназияның устағҷызына турғызылған. Алты чыл аразына гимназияда илееде алызығ пол парған, iдӧк наа чидiглер паза наа проекттер чуртасха кирiлген. Аның устаанынаң гимназия 2019 чылда «Россияның иң артых гимназия-интернады» пол парған паза «Ведущие образовательные учреждения России» национальнай реестрге кiр парған паза даа пасха федеральнай паза регион синiндегi сыйыхтарға турысхан.
Марина Сагатаева директор полған туста гимназияда «Альтаир-Хакасия» чайаачы олғаннарнаң тоғынар республика кiнi, «Чиит дипломаттар», шахмат клубтары азыл парғаннар.
Амды Марина Сагатаева Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозында iстенче. Ол министрнiң пастағы орынҷызы полча.
Пӱӱнгі кӱнде
Хакас гимназия директоры Лилия Ахпашева
2023 чылдаң пасти хакас гимназиянаң Россия Федерациязының ӱгредiг киреенiң Аарластығ тоғынҷызы, тархын, право паза обществознание предметтернiң ӱгретчiзi Лилия Ахпашева устапча.
– 80 чыл аразына школада кӧп алызығ пол парған, че палалар пiлiске тартылғаны алыспаан. Ол туста паза ам даа гимназиязар килген палалар чахсы ӱгренчелер, наа пiлiстерге тартылчалар паза ӱгредiгде пӧзiк чидiглерге чидерге кӱстенчелер.
Пу тус аразына гимназия пис муң азыра олған сығарыбысхан, оларның 90 процентi хазнаның аймах вузтарында пӧзiк ӱгредiг алып алған. Пу ӱгредiг чылында, тiзең, пiстiң ӱгредiг организациязында 590 пала ӱгренче, интернатта 230 пала чуртапча. Хайди кӧзiткеннер саннар, гимназияны тоозып, вузсар ӱгренерге кiргеннернiң кӧбiзi магистратураларда паза аспирантураларда ӱгренчелер.
Хакас гимназия хакас тiлiнiң паза культуразының кiнi полча. Мында аны хайраллирына паза тилiдерiне улуғ хайығ салылча. Гимназияның ӱгренҷiлерi хакас тiлi олимпиадазында сыбыра чахсы пілістер кӧзітчелер. Ағаа хоза пiстiң олғаннар наука-практикалығ конференцияларда, чайаачы паза спорт марығларында артыхтар санында полыбысчалар.
Гимназияның олғаннары школадох хоза ӱгредiг алчалар. Олар музыка паза хоос школаларынзар, спорт секцияларына чӧрчелер.
Гимназияда 80 азыра ӱгретчi паза воспитатель iстенче, оларның кӧбiзiнiң пӧзiк алай пастағы квалификациялығ категория. 2 филология кандидады, Россияның саблығ ӱгретчiлерi, Хакасияның саблығ ӱгретчiлерi, тиксi ӱгредiгнiң Аарластығ тоғынҷызы палаларға піліс пиргеннер, 11 ӱгретчi Россия просвещениезінiң Аарластығ пiчиине турысхан. Ӱгретчiлер чыл сай олғаннарны республика, регионнар аразындағы паза Россия синiндегi олимпиадаларға паза марығларға тимнепчелер. Постары даа профессиональнай марығларның сыбыра араласчылары полчалар, – чоохтап пирген гимназия директоры.
80 чыл аразына гимназия директорларынаң иң сидік Зоя Леонтьевна Колдышеваа полған полар. Ол – национальнай школаның иң пастағы устағҷызы. Пiр ле чыл тоғын салған, че пу чыл иң аар чыл полған, неке. Зоя Колдышева Шира паза Асхыс аймахтарында олаңай ӱгретчi полып тоғынған. 1945 чылда ВКП (б) паза облисполком чарадии хоостыра ол школа-интернаттың директорына турғызылған. Пу чарадығнаң паза школа туразынаң пасха анда пiр дее ниме чох полған. Ӱгретчiлер чох полған, iдӧк учебниктер киректелген. Ағаа хоза интернатха тӧзек-частых, мебель, палаларға кип-азах, чуунынҷаң ниме-ноо паза даа пасха нимелер табарға киректелген.
Зоя Леонтьевна Москвазар чон ӱгредиинiң министерствозынзар чол тутхан. Министрзер нинҷе-де кӱн кiр полбинчатхан. Ол сағысха кирҷең одыр: «Чон ӱгредиинiң министрiнзер ӱр кiр полбинчатханда, хакас кӧгенеем кизiп, хакас оңдайынаң ползар одырыбызып, хакас тiлiнең тiлбiреп сыххам, пiрее-пiрее тустарда министрнiң ады-солазын адап... Министрнiң кабинедiнзер кiрiп алғанда ла, орыс тiлiнең нимее килгенiмнi чоохтап пиргем. Iди мин Москвадаң школа азылар алнына пiр вагон мебель, кип-азах, тӧзек-частых, учебниктер паза даа пасха ниме-ноо ағыл килгем...»
Палалар килер алнына Зоя Колдышева пасха ӱгретчiлернең хада парталар чуған, ӱгредiг класстарын тимнеен, орғаннарны тазаан. Аның кӱстенiзiнең 1945 чылда 10 чарыста хакас национальнай школада пастағы саң сыңыраан, пастағы ӱгредiг чылы пасталыбысхан.
Сомнар хакас гимназияның архивiнең
СӦС СОО: Н.Ф.Катановтың адынаң хакас гимназия-интернаттың 80 чылына чарыдылған пайрам пӱӱн, 10 чарыста, М.Ю.Лермонтовтың адынаң Орыс драма театрында иртер. Пасталғаны – 16.00 часта.
Автор :
Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
