Палаларны сын кiзi поларға ӱгредерге кӱстенче
05.10.2025
Хабарлар
Валерий Сагалаков
Ӱгретчi кӱнiне. Физкультура ӱгретчiзi ӱгренҷiлернi пик сындырлығ поларға, ӧменең ынағ тоғынарға, турғысхан пӧгiннернi толдырарға ӱгретче паза хазых чуртас оңдайларына тудынарға кӧнiктiрче. Андағ профессияа тӱгеде пирiн салған Валерий Сагалаков
Валерий Васильевич физкультура уроктарын Асхыс аймааның Полтах аалындағы школада апарча. Хакасияның саблығ ӱгретчiзi, Россияның тиксi ӱгредиинiң аарластығ тоғынҷызы, олаңай кӱресче спорт узына кандидат, Сибирь паза Ыраххы Восток чоннары фестивальының паза пасха даа аймах марығларның, спартакиадаларның чиңiсчiзi ӱгредiг киреенде 38 чыл тоғын парир. Аннаң хада ӱгретчi тоғызынаңар, спортха хыныстаңар чоохтазып алғабыс.
– Валерий Васильевич, постарыңнаңар чоохтап пирiңер.
– Минiң тӧреен чирiм – Индiркi Тӧӧ аал. Анда 3 классха читiре ӱгренiп, Асхыссар парыбысхам. Анда 4 класстаң сығара 10 классха читiре ӱгренгем. Школа соонаң Хызылчардағы физкультурнай техникумзар кiрiп алғам. Аны тоозып, «Тренер» специальнозын алғам.
Техникум соонаң минi Пуланнығ кӧл аалзар специальнозым хоостыра тоғынарға ысчатханнар. Мин андада олаңай кӱресче спорт узына кандидат полғам. Андада Индiркi Тӧӧдегi школанаң Семён Кузьмич Казыгашев устаан. Ол мағаа нимее син андар чӧрчедерзiң, олох армияа парыбызарзың, паба-iҷеңде полып ал тiп чоохтанған. Сағынып алып, аннаң чарасхам. Мин айланғандох, армияа парарға кӱстенген полғам. Че пiчiктерiм Хызылчардаң тузында килбеендiрлер, аннаңар кӱскӱзiн минi армияа апарбааннар. Iди ӱртӱн айынаң сығара хосхар айына читiре школада воспитатель полып тоғынғам. Хосхар айында армияа чӧрiбiскем. Службаны 2 чыл Германияда ирткем, отпускка килерге ӱлӱс тӱскен. Андада отпускты турыстығ кiзiлерге ле пирҷеңнер.
Армия соонаң Индiркi Тӧӧзер айланғам, анда 1987 чылдаң сығара 1989 чылға читiре физкультура ӱгретчiзi полып тоғынғам. 1989 чылда Полтахтағы школазар тоғынарға килгем. Ол туста школада пала кӧп полған, iкiлер класс полҷаң. Ам пiр классха даа палаларны чадап ла читiрiп алчабыс. Совхоз тоғынҷыларынаң, чииттернең паза ӱгренҷiлернең хада волейбол тӧремiл ойнаҷаңмыс, марығлар иртiрҷеңмiс.
– Ноғадаңар чуртаста спорт кӧстеен паза ӱгретчi поларын таллап алғазар?
– Мин кiчiгдең сығара спортха тартылғам. Олаңай кӱресче секцияа чӧрҷеңмiн. Пастағы тренерiм Россияның саблығ тренерi Анатолий Аданаков полған. Аның холында Сергей Карамчаков ӧскен. Пiс Сергейнең хада тимненҷеңмiс, пiр кӧдiрiмнiг полғабыс, хадох марығларға чӧрҷеңмiс.
Ол туста палаларны спортха кӧнiктiрерге оой арах полҷаң тiп сағынчам. Кӱреске кӧп кiзi чӧрҷең, отыс-хырыхча даа олған саналҷаң. Андада секциялар даа кӧп полбаан, амғы туста айғасчаң кӧстеглер кӧп. Пiс асхыстағыларнаң, калининдегiлернең товарищескай тоғазығлар неделя даа сай иртiр турҷаңмыс. Анаң область синiндегi марығларға чӧрҷеңмiс, анда орын алза, Хызылчар крайынзар, Кемеров облазынзар, Кавказсар чол азылҷаң. Аннаңар чӱрееме спорт чағын.
Физкультурнай техникумда ӱгренгенде, тренер дее поларҷыхcым, Семён Кузьмичтiң сылтаанда, тiзең, ӱгретчi чолынзар парыбысхам. Че мин ам хомзынминчам. Физкультура ӱгретчiзi аймах кӧстеглерҷе тоғынча. Тренер пiр ле нименi апарча нооза, кӧзiдiмге, кӱрестi ле паза тиксi физическай тимненiснең айғасча. Ӱгретчi кiзi, тiзең, палаларнаң волейбол, баскетбол, футбол ойнапча, чӱгӱрiске тимнепче, пiр сӧснең, ол алғым пiлiстiг поларға, ағаа хоза, тоғызына хынарға кирек.
Амғы туста, совхозтар чох пол парғанда, палаларнаң тоғыс апарарға оой ла нимес. Iҷе-пабаларның кӧбiзi тоғыс чохтар, чииттер аалдаң кӧсчелер. Школада ӱгренҷiлер асхынахтаң асхынах полып одырча. Аалда ам ӧӧнiнде имнег туразында, олған садында, школада, аал чӧбiнде ле тоғыс пар. Пӱӱнгi кӱнде, iҷе-пабазы тоғынминчатса, палаа тӧлеглернi дее алып аларға оой нимес. Аннаңар сӧбiрелернiң ахчанаң сидiксiнiстер пар поладыр. Анзы палаларға теелiбӧкче. Спортнаң айғазарға кӱс кирек. Пала чахсы азыранарға кирек. Чахсы азыранмазалар, кӱстi хайдаң аларлар. Аннаңар iҷе-пабалар кӱстiг чуртапчатсалар, пiске дее оой.
Мин ӧнетiн улуғ арах машина алып алғам, кӧп кiзi одыртып алар оңдай пар ползын тiп. Палаларны марығларға позым тикке ал чӧрчем. Ахча чох полчатханынаң палғалыстығ сурығ турбазын тiп. Олар сыйыхтығ орын алзалар, иблерiне читiре апар салчам. Iди олғаннарны спортнаң айғазарға кӧӧктiрер аймах оңдайлар табарға кӱстенчем. Пiрее палалар, аар-пеер ал чӧрчетсең, най туртухчалар. Че пала асхынахтаңар, пiстiң таллаҷаң оңдай чоғыл. Кемнiң хайдағ ниме чахсы килiсче, анзын тилiдерге кӱстенчебiс. Мының алнында ол саринаң оой полҷаң.
– Ciрер уроктағы нимес занятиелернi иртiрiбӧкче поларзар? Палаларнаң хайдағ марығларда араласчазар?
– Мин теннис апарчам. Iдӧк волейбол секциязы пар, аны Константин Апполонович Ултургашев иртірче.
Чыл сай Асхыс аймааның хайдағ марығлар иртiрерiнеңер календарнай планы тимнелче, аны хоостыра пiс позыбыстың планын тимнепчебiс. Иң пурун чӱгӱрiс марии иртче. Пастағызын ол школа синiнде полча, палалар аны чидiкпин сахтапчалар. Марығ кӱскӱ-часхызын иртедiр, мин аның салтарларынҷа палаларның тилiзiн кӧрчем: кӱскӱзiн постарын чахсы кӧзiткен палалар часхызын андағох чидiглер кӧзiтчелер бе, чох па?
Марығда ӱгренҷiлернi 5-6, 7-9, 10-11 класстарда ӱгренчеткеннерге чарчалар, олар пасха-пасха дистанцияларға чӱгӱрчелер – 1, 1,5, 2, 3 километр. Ам понедельник сай линейка иртiрiлче нооза, марығлар соонаң анда олғаннарға грамоталар читiрчем. Пасхалары арғыстары хайдағ чидiглерге читчеткенiн кӧрзiннер. Чӱгӱрiсче Асхыс аймааның сигiс школазы аразында ӱс чыл изере утхабыс. Халғанҷызын на iкiнҷi орын алғабыс. Палалар, ӧзiп, парыбысчалар нооза. Марығларға тимненчетсебiс, олғаннарнаң удаа тоғасчабыс, хоза тренировкалар иртiрчебiс. Ол тоғыс ӱчӱн пiске тӧлелбинче, позыбыстың кӧңнiбiснең апарчабыс.
– Теннисче марығларға чӧрчезер бе?
– Пӱӱл килiстiре чыл полды. Асхыс аймаа марығ иртiргенде, прай группаларда утып алғабыс. Республика синiне пiстiң не школабыс чӧрген. Анда iдӧк 5 – 6, 7 – 8, 9 – 11 класстар подгруппалары полған, хайзында даа пiр оол паза пiр хыc араласхан. Анда 5-6 класстар аразында оолағас 3-ҷi орын алған, хызыҷах 4-ҷi орында пол парған. 7-8 класстар аразында хызыҷах 3-ҷi орында пол парған, оолах – 5-ҷi орында. 9 – 11 класстар аразында ӧменең 4-ҷi орын алғабыс. Iдӧк прай ӱс подгруппаны санға алып, тиксi салтарлар иткеннер. Пiс республикаҷа ӱзiнҷi орында пол парғабыс. Сағынчам, ол чахсы чидiг. Анда прай муниципалитеттердең командалар араласчалар. Ағбандағы ӧмедең ас полбассың, олар Россия синiндегi марығларда араласчалар. Олар прай подгруппаларда пастағы орында пол парғаннар, iкiнҷізiнде – Шира.
Паза пионерболҷа марығларға чӧргебiс. Халғанҷы ӱс чыл Асхыс аймаанда пiс утчабыс. Анаң регион синiнде араласчабыс. Республика синi Харатаста ирткен. Андағыларның чоохтасчатханнарын истерге килiскен. Асхыс аймаандағылар ӧткiннер нооза, постары кiчиҷектер, шариктерi iди ле учух чӧрче тiп чоохтас парчалар. Асхыс аймаанаң, тiзең, теннисче марығларда пiзӧк араласхан полғабыс. Истерге ӧрiнiстiгӧк полған.
Марығларда мин палаларны часнаң улуғлардаң даа тоғыр турғызыбысчам. Iди теннисче 5-6 класстағылар аразында тӧрт класстағы пала араласхан. 7-8 класстар аразында мин 5 класстағы паланы турғыс салғам. Килiстiре частығ ойнапчатхан палалар чох полза, iди турғызарға килiсче.
– Паза Сiрер тобиттi тилiдерiне улуғ хозым итчезер. Аннаңар чоохтап пирiңер.
– Николай Устинович Сагалаков пiстiң аймахта физическай культура ӱгретчiлерiнiң методика пiрiгiзiнiң устағҷызы полча. Асхыс аймаанда ол иң артых специалист тiп санапчам. Ол минi аймах мастер-класстарға ал чӧрче. Халғанҷызын тренерлерге тобитче мастер-класстар иртiргебiс. Iдӧк Хакасияның ӱгредiг тилiзi паза квалификация кӧдiрер институдында курстар апарчабыс. Оларны тоосханнарға сертификаттар пирiлче. Анаң оларға постарына олған садтарында алай школаларда тобитче занятиелер апарарға чарир. Николай Устинович лекциялар хығырча, мин практическай чардыхты апарчам. Курстарны ирткен кiзiлер аразында марығлар иртiрiбiсчебiс. Наа ла ӱгренгеннернi iдӧк наа ла ойнап пастапчатханнарнаң хада турғызыбысчабыс, опыттығларны – опыттығларнаң хада. Ойнир кӧңнiлерi ползын паза хайдағ оңдайнаң ойнирын кӧрзiннер. Халғанҷы iкi-ӱс чыл аразына тобит матап кӧдiрiл парир. Сағынчам, хозым идiбӧкчебiс, тилiдерiне кӱзiбiс салчабыс. Лекцияларға даа чон чахсы килче, отыс азыра кiзi пол парча.
Амғы туста тобитче Хакасияның первенствозы паза чемпионады чыл сай иртiрiлче. Чемпионатта утхан кiзее тобитче спорт узына кандидат ат таа пирiл турар. Тыва, Алтай республикаларнаң марығлар иртiрерi пӧгiнде пар.
Николай Устинович тобиттi шашкалар орнына хазыхтарнаң ойнирын, мының алнында ойнаан оңдайға чағын идiп, тарадарға кӱcтенче. Че хазых сӧӧктер полза, амғы туста олар СаНПиН хоостыра тың на чарадылбинчалар. Аннаңар Николай Устинович хазыхтарны 3D принтерде итчеткен усха чахыпча. 1 комплект 1 муң азыра салковайға тур парча. Ол андағ отыс комплект иттiрiп, Олимп резервi училищезiне пайрамни сыйлаан. Асхыстағы лицейге спонсорлары полчатхан садығ туразы хазыхтарны аларға полысхан. Асхыс чоғархы аалдағы паза пiстiң аалдағы школаларға iдӧк сыйлааннар.
Пӱӱл республика синiндегi школалар спорт лигазында 5-6 класстар аразында школабыс пастағы орын алған. Аның соонда Хакасияның первенствозы полған, анда ӱгренҷiлерiм пастағы орыннар алғаннар. Анзы пicтiң школа тобитче пӧзiк синде полчатханын киречiлепче тiп санапчам. Мин позым тобит ойнапчам, аннаңар мындағ салтарлар. Пiс Асхыс чоғархы аалдағы школанаң тиңнең тиңе парчабыс. Пiрееде олар утып алчалар, пiрееде – пiс. Паза палалар ӧзiп одырчалар нооза, тӧрт класста ойнаан пала ам пизiнҷi класста, аның орнына тӧрт класстағылар аразында ойнир паланы тiлирге кирек.
Алындағы чылда 1-4, 5-6, 9-11 клаcстар аразында республика синiнде прай пастағы орыннарны пiс алғабыс. Марығларда кӱстiг командалар араласчатханы чахсы. Ол тобиттiң тилiпчеткенiн кӧзiтче. Ӱгретчiлер дее урокта нимес занятиелер апарчатханы маңат.
Пiс iдӧк тобит ойнир правилоларны орта идерге ӧменең чыылысхабыс. Анда Николай Сагалаков, Виктор Бутанаев, Сергей Калуга паза пасхазы даа полғаннар. Олар – айғасчатхан киректерiне тӱгеде пирiн салған кiзiлер. Правилоларда полған на сӧстi орта пазарынҷа, аның тузазын орта сизiнер ӱчӱн кӧп тоғыс идiлген.
– Ӱгретчi хайдағ хылыхтығ кiзi поларға кирек? Чииттерге хайдағ чӧптер пирерҷiксер?
– Ӱгретчi кiзiнi истiп пiлерге, оңдайын сизiнерге, сыдамах поларға, паланың сидiксiнiстерiне хайығ саларға кирек. Iдӧк паланың «пызып» аларын сахтирға кирек. Тренерлернiң пiрееде алҷаас пол парча, олар олғанны орыннар алзын на тiп маңзыратчалар. Че атты хайди ӱс часха читiре ӧс парарын сахтапчалар, анаң на ӱгредiп пастапчалар, мында паланы iдӧк сизiнерге кирек. Кiчiг класстардағы ӱгренҷiлер табырах полчалар, оларны табырах поларын кирексiпчеткен спорт марығларында араластырарға кирек. Кӱс саларын кирексiпчеткен кӧрiмнерде, тiзең, саарбахтарнаң айғазарға кирек. Олғаннар сынға ӧсчеткен туста оларның iстiндегi органнарының ӧзiзi халча, аны iдӧк сахтирға кирек. Прай пу нимелернi чахсы сизiнiп итсең, андада олғаннар чахсы чидiглер кӧзiтчелер.
Палаларнаң пу син чыл тоғын парим, оңдайларын кiчiгдең сығара кӧрчем. Чой оңдайлығ палалар полчалар, оларнаң тоғынарға хынминчам. Тренировкаларға килем-килбессiм тiп кӧнi чоохтабинчалар. Анаң чуртаста андағох полчалар, чооғына турыспас кiзiлер ӧс парчалар. Мин позым, чоохтан салзам, ниме дее полза, сӧзiмнi толдырарға кӱстенчем. Палаларны iдӧк ӱгретчем.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Чоохтасхан Татьяна Кыштымова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
