Хыдатнаң палғалыс ӱзілбезін
10.09.2025
Хабарлар
Хыдат аалҷылары
Тоғазығ. Ағбанда ХакНИИЯЛИ-ның конференц-залында Хыдаттағы Халыхтар наукалары академиязының ученайларынаң тоғазығ ирткен
Хыдат ученайларынаң тоғазарға килгеннер Н.Ф.Катановтың адынаң Хакас хазна университедінің тархын кафедразының ӱгретчі ученайлары, ХакНИИЯЛИ-дағы наука тоғынҷылары паза орындағы хабарҷылар.
Чыылығны апарғаннар Хакасияның ӱгредіг паза наука министрінің орынҷызы Алла Идимешева паза ХакНИИЯЛИ-ның устағҷызы Нина Майнагашева. Пастап Нина Семёновна чыылған чонны аалҷыларнаң таныстырған, анаң оларға сӧс пирген. Ааллап килген хыдат ученайларының ӧмезінде ӱс чиит ипчі паза ӧменің устағҷызы ирен полған. Ученай иреннің ады-солазы Чжан Нин. Ол, тур киліп, пасхазынаң таныстырған паза нимее килгеннерінеңер чоохтаан.
Пастағы ипчі ученай Цзян Цзин академияда халыхтар киреен істесче паза чон депутады, Хыдаттағы ипчілер федерациязының араласчызы, орыс тiлінең маңат чоохтанча. Iкiнҷiзi Лю Чанг академияда Ортын Азияның паза Кавказ республикаларның тархынын істесче, ӱзінҷiзi Сун Даньмэн академияда пасха хазна ученайларынаң палғалыс ӱчӱн нандырча.
Россияда Наукалар академиязы пір ле полза, Хыдат хазназында аймах сурығлар iстесчеткен он азыра академия саналча. Пу ученайлар, тізең, Халыхтар наукалары академиязының тоғынҷылары полчалар. Пу академияа 47 аймах-пасха институт кірче. Полған на институтта чӱске чағын кізі тоғынча. Олар Ортын Азияны, Россияны, Iскеркі Европаны паза Кавказты iстесчелер.
Iкi чыл мының алнында олар Хырғыс чирінде полтырлар. Анда ол хазнаның тархынынаң танысханнар. Андағы ученайларның чооғынаң, хырғыстар Минсуғ ойымынаң алай Ким суғ хыриндағы чирлердең Тянь-Шань тағларынзар аймах-пасха сылтағларнаң парыбыстырлар. Анаң хыдат ученайлары Хырғыс хазназының тархын учебнигін постарының тіліне тілбестирдеңер чӧптезіг идіп алтырлар. Аннаңар оларның Хакасиянаң паза Минсуғнаң чағын танызар кӧңнілері пол сыхтыр.
Олар iдӧк Таджикистанның, Узбекистанның, Азербайджанның тархын книгаларын тілбестептiрлер. Амды Туркменистанның тархынын тілбестирге чапсыныбыстырлар. Iдӧк Хакасияның тархынын істезіп пастирлар. Тархын кирее оой нимес, аннаңар олар аймах ученайларның кӧріcтерін cанға алчалар. Мында олар музейлерде полғаннар, пасха даа ученайларнаң тоғасханнар.
Анаң Хакас хазна университедінің паза ХакНИИЯЛИ-ның ученайлары постарының тоғыстарынаңар улуғ нимес искiріглер иткеннер. Iди этнограф, тархын наукаларының кандидады Каврис Торбостаев тархын кафедразы ӱгретчілерінеңер паза олар тархында хайдағ сурығны істесчеткеннерiнеңер толдыразынаң чоохтап пирген. Iдӧк Хакасияда пурунғы чӱс чылларда гуннар орындағы чоннаң устирға хыдат полководец Ли Линні турғысханын таныхтаан. Ол мында ӱреенҷе чуртаан. Ағбан хыриндағы ӧргенi Ли Линнің ӧргезi тіп хай пірее ученайлар санапчалар. Соонаң пістің чирiбiстегі садығҷылар Хыдат чиріне читчеңнер. Піреезі андар ӱгренерге пар килҷең. Аннаңар пістің чирлерібістiң аразында палғалыс хаҷаннаңох сығара парча.
Каврис Торбостаевтің чооғынаң, Хакасияның тархынын тирең арах iстес сыхханнар 18 чӱс чылларның ортызынзар, хаҷан ортын вектегі Хакасия Россия хазназына пірікчеткен туста. Андада Россия ханы I Пётрның чахии хоостыра Сибирьзер паза Хакасиязар Германияның паза Скандинав хазналарның ученайлары кил сыхханнар. Соонаң Москва паза Санкт-Петербургтың ученайлары ол наука тоғыстарын узаратханнар. Анаң Совет Союзы тузында паза аның cоонда Турцияның, Ортын Азияның, Кореяның паза Хыдат чирлерінең істезігҷiлер кил парғаннар. Хакасия ученайлары даа тоғынғаннар.
Пістiң ученайларның аразында Хакасия тархынынаңар таластар ам даа парчалар. Кӧбізін хырғыс каганады, Моол чаа тузынаңар паза Хакасия Россияа пірікчеткен тустаңар. Оларның чарыхха сыххан книгаларын хығырып аларға чарир.
Хакас хазна университедінің тархын кафедразындағы ученайларның полғаны ла позының чолын апарча. Iди тархын наукаларының докторы Валентина Асочакова Сибирьдегі религия сурығларын (шаманизм, буддизм, христианство) апарча, тархын наукаларының докторы Валентина Тугужекова СССР тузындағы Хакасияның, ол санда Илбек Ада чаа тузын, iстесче паза ученайлар Валерий Зубков паза Александр Поселянин, археологиянаң айғазып, пурунғы Хакасияның тархынын пілерге харасчалар.
Пістің ученайлар Хыдат чон республиказының ученайларынаң палғалыс хаҷанох тутчалар. Ол палғалысты аннаң андар апарарына ізеніс пар.
Каврис Михайловичке ол чоох хоостыра хозылған ХакНИИЯЛИ-ның наука тоғынҷызы, тархын наукаларының кандидады Валерий Чертыков. Ол iдӧк Хакасияның тархынынаңар чоохтаан паза хакастар хырғыстардаң алынҷа чон полчатханнаңар киречілеен. Соонда пістің саблығ ученай Леонид Романович Кызласовтың наука тоғыстарын постарының тiллеріне тiлбестирге чӧп пирген.
Хыдат аалҷылары ХакНИИЯЛИ-ның фольклор пӧлиинің устағҷызы Надежда Чистобаеваны хынып искен поларлар. Ол кип-чоохтар паза алыптығ нымахтар хайди хайҷылардаң пазылғаннаңар чоохтаан.
Ученайларның соонда Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозындағы национальнай ӱгредіг пӧлиинiң пастығы, педагогика наукаларының кандидады Ольга Доможакова пiстің республикада хакас тілін, хайраллап, тилідерінҷе хайдағ тоғыс апарылчатханнаңар толдыразынаң искір пирген.
Тоғазығ соонзар хыдат паза хакас ученайлар мындағ палғалыстарны, тохтатпин, алғыдарға чоохтасханнар.
Сом Владислав Бадаевти
Автор :
Илья Топоев
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
