Чоохтазығ. 2025-2026 ӱгредiг чылына нинҷе-де ле кӱн халды. Тӱрче полза, олғаннар хатап парта кистiне одырарлар. Республика наа ӱгредiг чылына хайди тимненiп алғаннаңар паза андағы алызығлардаңар Хакасияның ӱгредiг паза наука миниcтрiнiң орынҷызы Алла Идимешеванаң чоохтазып алғабыc.

– Наа ӱгредiг чылынаңар чоохтазар алнында, ортын профессиональнай ӱгредiг организацияларында приемнай кампаниялар хайди ирт парғанын чарыт пирiңер. Чииттер хайдағ специальностьтар таллапчалар?

– Пiстiң республикада 11 ортын профессиональнай ӱгредiг организациязында специальность аларға чарир, оларның iдӧк алты пӧлии тоғынча. Аннаң пасха, СТЭМИ паза Хакас хазна университедiнде колледжтер пар.

Прай колледж-техникумнарда приемнай кампаниялар тоғыс тоос салғаннар. Республикадағы прай ортын профессиональнай ӱгредiг учреждениелерiнзер абитуриенттердең прай 21 муң азыра сурыныс пiчии кiрген (Пiлерге кирек, абитуриенттер нинҷе-де профессиональнай ӱгредiг организацияларынзар сурыныс пiчiктерiн пирчелер. – Авт.). Пастағы курсха пис муң азыра студент алылған.

Республика бюджедi ахчазына ӱс муңа чағын тикке орын кӧрiл парған, ағаа хоза СПО-ларда ахча тӧлеп ӱгренерге чарир. Республика ХГУ-ға 300-ке чағын бюджет орнын позытхан, СТЭМИ-ға – 70. Хакасия правительствозы чыл сай бюджет орыннарының санын хозып одырча. Пӱӱл металлургия, педагогика паза имнег кирее специальностьтарға бюджет орыннарының саны чахсы хозылған.

Пӱӱл чииттернiң хайиин информационнай технологиялар, тимiр хабыстырҷаң, ниикке чӧрҷең машиналар тыхтиры, имнег кирее, ӱгретчi паза даа пасха специальностьтар тартханнар. Оларзар иң улуғ марығ полған.

– СПО учреждениелерiнiң материально-техническай базазы нааҷылалчатханда, чииттер андар хынып кiрче поларлар?

– Сағынчам, анзы орта. Амғы туста хазна колледж-техникумнарны улуғ хайығда тутча. Анда хазна экономиказына кирек специалисттер тимнелче нооза. Аннаңар тоғыс класс тоосханнар колледж-техникумнарзар хынып парчалар. Анзы ортын профессиональнай ӱгредiг организацияларында улуғ алызығлар парчатханынаң палғалыстығ – ағаа аарлас паза кирексiнiс ӧсче. Колледжтер нааҷылалчалар паза амғы экономика кирексiнiстерiне нандырчалар.

Ағаа хоза «Профессионалитет» федеральнай проект хоостыра ӱгредiг киреене кӧп алызығ кирiлче. Аның ӧӧн пӧгiнi – специалисттернi алынҷа кӧстеглерҷе тимнирi. Анда тоғыс пирчеткеннер, бизнестегiлер араласчалар. Пу хада-пiрге тоғыстың ӧӧн кӧстеглерi.

«Профессионалитет» федеральнай программаа кiрiп алар ӱчӱн, техникумнарға паза тоғыс пирчеткеннерге пiрге кластер тӧстирге кирек – техникумнар ӱгредерлер, предприятиелер практика иртчең орын пирерлер, соонаң чииттернi тоғысха аларлар.

2023 чылда Харатастағы отрасльлар технологияларының техникумында «Профессионалитет» проект хоостыра «Педагогика» кӧстегҷе пастағы ӱгредiг кластерi азылған. Пӱӱл аны тоосхан чиит специалисттер школаларда паза олған садтарында тоғынып пастапчалар. Пӱӱл, тiзең, Саяногорскта «Металлургия» кластерҷе «Профессионалитет» азыларға кирек. Федеральнай грант синi 100 миллион салковай, республика 12 миллион салковай паза РУСАЛ 34 миллион салковай хосханнар.

– Амды наа ӱгредiг чылынаңар. Алла Михайловна, Хакасияның ӱгредiг организациялары наа ӱгредiг чылына хайди тимненiп алғаннар?

– Министерство школаларны наа ӱгредiг чылына тимнирiнҷе улуғ тоғыс апарча. Пу сурығ Хакасия правительствозының хайиинда ла нимес, iдӧк Россияның просвещение министерствозының. Пӱӱл республикада 170 азыра олған сады республиканың кiчiг чуртағҷыларын удурлир, 180 азыра школа олғаннарға iзиин азар паза 15 техникум-колледж студенттернi профеcсияа ӱгредер. Прай ӱгредiг учреждениелерi наа ӱгредiг чылына сыныхтағ иртiбiскеннер, улуғ нимес тыхтағ тоғыстары апарылған, ӧрт сығыспазынҷа, антитеррорҷа сыныхтағ ирткеннерӧк.

– Чиит специалисттер школаларзар кӧп килче бе?

– Чыл сай ӱгредiг киреензер наа специалисттер тоғынарға килчелер. Ирткен чылда 274 кiзi килген (2023 чылда – 320 кiзi), пу даа чылда чиит ӱгретчiлернi школаларда сахтапчабыс.

Профессиональнай ӱгредiг учреждениелерiн тоосхан чииттер школаларзар кил турар ӱчӱн, оларны кӧстеглiг оңдайҷа ӱгредер тоғыс апарчабыс. Олар ӧӧнiнде Хакасиядағы ӧӧн вузта паза Хызылчардағы Астафьевтiң адынаң хазна университедiнде ӱгренчелер.

Ӱгретчiлернi школаларзар тартып алар паза анда тут халар ӱчӱн, оларға республикада илееде хабазығ кӧрiл парған. Школазар наа ла тоғынарға килген ӱгретчiлерге 30 алай ба 50 процент хоза тӧлеглер кӧрiл парғаннар. Ағаа хоза хакас тiлiн апарчатхан, чуртастың сидiк оңдайларына кiр парған сӧбiрелернiң палаларынаң тоғынчатхан, «Россияның саблығ ӱгретчiзi» алай ба «Хакасияның саблығ ӱгретчiзi» аттарға турысхан специалисттер хоза тӧлеглер алчалар.

Хакасияның школаларында прай 10 муң азыра кiзi iстенче, оларның аразында алты муңы – ӱгретчiлер. Республика правительствозы паза ӱгредiг министерствозы ӱгретчiлернiң тоғынар кӧңнiн кӧдiрер пӧгiннең оларға нинҷе-де ахчалығ хабазығ кӧр салған. Кӧзiдiмге, чыл сай иң артых 16 ӱгретчi Хакасия правительствозының ахчалығ сыйиин алча, иң артых алты ӱгретчi федеральнай бюджеттең iдӧк ахчалығ сыйыхха турысча. Республика бюджедiнең аалларзар тоғынарға парған ӱгретчiлерге 10 квартира алылған. Пу кӧстеге 25 миллион салковай позыдылған.

2020 чылдаң пасти республика «Земскай ӱгретчi» федеральнай программада араласча. Пу тусха 13 ӱгретчi, пу программаның араласчызы полыбызып, пiрер миллион салковай хабазығ алған. Пӱӱл дее пу программаның араласчылары Хакасияның школаларынзар тоғынарға килерлер.

– Ӱгретчiлерге тоғыснаң палғалыстығ нимес пiчiктернең тоғынарға килiсчеткеннеңер сурығ удаа кӧдiрiл cыхты. Сiрер аннаңар ниме чоохтирҷыхсар?

– Хазна политиказы артых бюрократияны хызырар паза уроктарның синiн кӧдiрер кӧстег турғысча. Россияның просвещение министерствозы олған садтарында, школаларда паза техникумнарда воспитательлер паза ӱгретчiлер хайдағ пiчiктернең тоғынарға киректелчеткенiн кӧр салған. Iди воспитательлер олған садынзар нинҷе пала килгеннеңер журналны паза календарь-тематика планын апарарға киректер, школада ӱгретчiлер – тоғысчы программазын, класс журналын, воспитаниеҷе тоғыстың журналын, пала хайди ӱгренчеткеннеңер журнал, ӱгренҷiнiң характеристиказын. СПО-ның ӱгретчiлерiне паза мастерлерiне – тоғысчы программазын, экзамен алай ба зачет ведомозын, студент ӱгренчеткеннеңер журналны, характеристиканы, практика журналын, воспитание тоғызынҷа планны.

Ӱгредiгдеңер закон хоостыра, пу пiчiктердең пасха, ӱгретчi пасха пiчiктернең айғаспасха кирек. Электроннай пiчiктер, тiзең, чаҷыннығдаң хаталбасха киректер. Ағаа хоза ӱгретчiлердең аймах искiрiглер сурар син хызырылча. Чыл пасталғаннаң «Помощник Рособрнадзора» чатбот тоғынып пастаан. Андар артых пiчiктернең тоғынар сурығҷа ӱгретчiлерге айланарға чарир.

– Наа ӱгредiг чылында ӱгредiг киреензер хайдағ алызығлар кирiлче?

– Сынап таа, ӱртӱннiң пастағы кӱнiнең пасти школаларда алызығлар кирiлче. Олар ӱгредiг синiн тилiдерiне кӧстелгеннер. Школалар федеральнай ӱгредiг планнарынаң тузаланарлар, анда полған на предметке нинҷе час пирiлчеткенi кӧрiл парған. Сыныхтағлығ тоғыстарның саны, ол санда ВПР, ӱгредiг тустың 10 процентiнең кӧп полбасха кирек.

Пу чылдаң пасти «Основы духовно-нравственной культуры народов России» предмет «Тархын» предмедiне кiр парар. Ағаа хоза 5 – 7 класстарда олғаннарға «Тархын» предметте iдӧк «История родного края» курс иртер. Хакасияда пу курстарны тимнирiнең улуғ опыттығ авторлар ӧмезi тоғынған, амды учебниктер федеральнай экспертиза иртчелер.

Алында «Обществознание» предмет алты класстаң кирiлiп пастаан полза, амды аны сигiс класстаң ӱгренiп пастирлар.

Школалар ағырин-кӧӧлҷе пiрге хазна учебниктерiне кiрчелер. Амғы туста 5 – 11 класстағыларға «Тархын» предметче наа хазна учебниктерi алылғаннар. Пiстiң регион ӱгренҷiлерге 70 муң азыра экземпляр наа учебник ал салған. Чыл тоозылғанҷа «Обществознание», «ОБЗР» предметтерҷе наа учебниктер аларбыс. Тиксi алза, 2030 чылға теере пiрге хазна учебниктерi прай предметтерҷе поларға киректер.

Россияда «МАХ саннығ платформа» наа национальнай мессенджер тоғынып пастабысты. Андар ӱгредiг организацияларының устағ-пастаа, ӱгретчiлер, паба-iҷелернiң чаттары прай кирiлер.

Сом Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозыни

Сомда: Хакасияның ӱгредiг паза наука министрiнiң орынҷызы Алла Идимешева