31 орғахта – Шахтёр кӱнi. Харатасчыларның профессия ӱлӱкӱнiне удур пiс Алтай аймаандағы Хызыл чазы аалның чуртағҷызы, чиит харатасчы, тағ узы Василий Султрековнаң чоохтазып алғабыс.

Харатасчы поларға

Пиидегi хара тастығ орында тоғыстар пасталыбысханнаң, Алтай паза Пии аймахтарында илееде хара тас разрезi тоғынып пастаан. Iди «Iскеркi-Пиидегi» паза «Ызыхтағы» разрезтерге «Аршандағы», «Майрыхтағы», «Хубачардағы» паза «Кирбiдегi» разрезтер хозылғаннар. Аннаңар даа 2017 чылда Хызыл чазы аалдағы тиксi ӱгредiглiг школада тоғызынҷы классты тоосчатхан Василий Султреков iкiнҷiлес чох харатасчы поларға чаратхан.

– Минiң аттестадымның ортын паалаа 4,31 полған. Ол чыл мин Харатастағы тағ-пӱдiрiг техникумынзар сидiкciнiс чох ӱгренерге кiрiп алғам. Пазағы чылларда ӱгренерге кiрерге сидiк арах полған, ортын паалағ ӧзе халған. 2021 чылда 22 хандыхта диплом тоғызын арачылаам, пiр кӱнiнде, тiзең, военкоматсар чол тутхам, – чоохтапча Василий Султреков.

Армия службазы ӱгредiгнең пасталған. Аны Султрековтарның очы оолғы пасха чир-суғҷыларнаң хада Свердловск облазында мотострелковай чааҷы частьында иртiп пастаан. Сыныхтағлар соонаң чиит оолны Новосибирсктегi Жуковтың орденiнiң пӧзiк чааҷы команда училищезiнзер службазын узарадарға ысханнар. Анда ол ӧӧнiнде чааҷы техниказының тiнiн тутхан.

2022 чылда Василий, армия службазынаң айланып, пiр ай пазынаң «Кирбiдегi» разрезсер насос установказының машинизiне тоғысха кiрiбiсче. Че пiлiнче, мында ол тоғысча ӧс полбас.

Тағ узы орны кирек

Iстенiс чолынаңар тиксi сағынып алып, пiр чыл пазынаң чиит тоғынҷы тағ участогының пастығынзар чол тутхан. Пӧгiннерiнең ӱлезiп, Василий Олегович, тағ узы орны позыза, аны ол орынға хығырарға сурынған. Чарым чыл пазынаң тағ узы орны позып парғанда, Василий Султрековты ол орынға алып алғаннар. Iди ол тағ узы полып пiр чыл даа тоғынғалах.

Олох туста чиит кiзi ағаа пӧзiк ӱгредiг аларға киректелчеткенiн оңарған, аннаңар Н.Ф.Катановтың адынаң Хакас хазна университедiнзер ӱгренерге кiрiбiскен. Iди ол, «Тағ кирее» специальностьха заочно ӱгренiп, пӱӱл ӱзiнҷi курсха сыхты. Тиксi ӱгредiг алты чылға кӧрiл парған.

Нандырығлығ тоғыста

«Кирбiдегi» разрезте тоғыс сменанаң апарылча, аннаңар бригадалар тӧстел парған, тоғынҷылар удур-тӧдiр чахсы таныпчалар, полғанының на оңдайын пiлчелер. Олар, пiр кӱн паза пiр хараа тоғыныбызып, iкi кӱн тынанчалар.

– Маркшейдерлер тоғыс хырығларын таңмалаан соонаң, пiс оларны сайбалбазын хайығда тутчабыс: кӱрелген чирлерде танығлар турғысчабыс, БелАЗ-тарға таарлағ орнын таныхтапчабыс, ол орыннарны тузында алыстыр турчабыс паза, техника пос турбас ӱчӱн, чолларны азынада тимнепчебiс. Аннаң пасха, пiр дее техника тоғыс чох турбас ӱчӱн, полған на техниканың тоғызын азынада тимнеп, кӧр салчабыс, – чоохтапча тағ узы. – Прай пу тоғысты пiс тағ участогының устағ-пастаанаң хада толдырчабыс.

Чоохтирға кирек, бригада кiчiг ле нимес. Пеер тағ участогының пастығы, аның орынҷызы, тағ диспетчерi, тағ узы паза аймах-пасха техниканың машинисттерi кiрче. Iди пiр саңай читi экскаватор, гусеницалығ тӧрт бульдозер паза тегiлектiг iкi бульдозер, iкi грейдер тоғынча. Хара тасты тартарында ӱс аймах самосвал тоғынча. Прайзын БелАЗ сығарған. 13 самосвал 130 тоннаа кӧрiлген, 1 самосвал – 90 тоннаа паза 3 самосвал – 50 тоннаа. Полғанына ла сменада толдырар син кӧрiлче. Смена тоозылза, толдырылған тоғысча сан пирiс идiлче.

Пу тоғыс Василий Султрековтың кӧңнiне кiрче, уламох хайдағ синнернең тоғынчатханнары. Олаңай чуртағҷылар ибзер ӧӧнiнде iкiлер тонна хара тас чахыпчатсалар, разрезте самосваллар 50-ер алай 130-ар тонна пiр саңай сығарчалар. Iдӧк Василий карьернiң ханазын кӧрерге хынча, хайди чир хадылы хара тас хадылынаң теести чатча. Тиксi кӧрзе, сiлiг хоос килiс парча.

Хара тас аниры

Халғанҷы чылларда хара тас аниры чабых оңдайдаң азых оңдайға кiрiбiскен. Анзына сылтағлар кӧп. Ӧӧннернiң пiрсi – хорадығлар хызырылчатханы паза тоғынҷылар чуртазына паза хазиина хорғыс синчеткенi. «Кирбiдегi» разрезте, ибiркi пасха разрезтердегi чiли, тоғыстар азых оңдайнаң апарылчалар. Хара тастығ орынға читкенҷе, харатасчылар олаңай чирнi сығарчалар. Анаң хара тастығ хадыллар пар сыхча. Iди, тиреңнең тирең кiрiп, кӧптең кӧп хара тас сығарылча. Тағ узының чооғынаң, Пиидегi хара тастығ орындағы карьерлерде суғ кӧп сыхча. Анзы пiлдiстiг, хости Ағбан паза Ким суғлар ахча. Сыхчатхан суға карьерде ӧнетiн канавалар хазылча. Андартын суғны насостығ алты тирiг сығарча. Ол тирiглер чир тоғыстары толдырылчатхан туста тӧремiл тузаланылчалар. Суғ ӧнетiн каналларҷа арығлаҷаң станциязар кiрче, аннаң андар – хости орныхчатхан кӧлзер.

Хара тастығ орынға чидiп алар ӱчӱн, удаа олаңай ла хасханы асхынах полча. Орынны чара чачырадарға килiсче. Ол чирнi чымҷат пирче. Хысхызын, тiзең, чирнi удаа чара чачырадарға килiсче. Анаң чара чачыраан орынны арығлап, хара тас хадылына чидiп, аны сығарып пастирға чарир. 

Хакасиядағы разрезтернiң пiреезi, хара тасты сат полбин, тоғызын даа тохтатхан, тоғынҷыларын, тiзең, тӧлег чох отпускка даа ыс турған. Василий Султрековтың таниинаң, «Кирбiдегi» разрезсер килгеннең ала тоғыс тохтадылбаан. Хара тас хай син анылған, ол синӧк анылча. Ӱр ниместе разрезсер наа экскаватор алылған. Анзы разрезтiң тоғызы тӱзiмнiг парчатханын киречiлепче.

Тоғынҷыларға прай истiг оңдайлар тӧстелген. Хысхы-чайғы тоғыс кип-азаа пирiлче, тоғыста кирек пасха ниме-ноолар кӧрiлген, кӧзiдiмге, резина перчаткалар, аннаң пасха чуунынҷаң нимелер паза кремнер пирiлче. Кип-азах алыстырҷаң, чуунынҷаң паза азыранып алҷаң туралары пар. Андох разрезтiң устағ-пастаа туразы орныхча.

Ынағ ӧме

Василийнiң чооғынаң, «Кирбiдегi» разрезте тоғынҷылар аннаң-мыннаң iстенчелер: хости ааллардаң пасти Ағбан, Харатас городтардаң тоғынҷылар пар. Оларны прайзын автобустығ тарт чӧрчелер. Салтарында Хызыл чазы аал ӧтiре кӱнде ӱс автобус иртче, аннаңар Василийнiң тоғыссар чидiп аларынаң сидiксiнic чоғыл.

– Тоғысха наа ла килгенде, минi ӧменең таныстырып, тағ участогының пастығы теен: мына наа тағ узы, сiрернiң пiреелерiңнiң тоғыс стажы аның чазынаң даа кӧп, аннаңар тоғысча чӧптер пир турыңар, – кӱлiнiп ала сағысха кирген чиит специалист. – Полысханнар, чӧптер пиргеннер. Пiрдең, син ӱгредiглiг дее килзең, иң пастағызын разрезтi, забойларны (экскаватор тоғынчатхан тоғыс пасхынҷағының участоктарын) сағын саларға кирек, аннаңар астых парыбызарға ӱр нимес.

Очы оол

Василий Хызыл чазы аалда Олег Егорович паза Галина Васильевна Султрековтарның сӧбiрезiнде тӧреен. Ӱс паланың очызы полча. Ооллар хоных хонғалахтар. Iкiзi iҷе-пабазынаң хада чуртапча. Василийнiң аҷазы Егор пабазының киреен узаратча, фермер хониинаң айғасча. Туңмазы, тоғыстаң маң туста, аҷазына мал аразында хайынарға, от пилетирге полысча. Iкi оолның аразында Оксана хыс тӧреен. Ол, ирге парып, Асхыста чуртапча. Хада хонғанынаң ӱс пала ӧскiр парча. Iҷе-пабазы, тiзең, тынаға сыххан даа ползалар, аалдағы олған садында оох-теек тоғыста iстен парчалар.

«Кирбiдегi» разрез

Пу разрезтiң ээзi – «Русский уголь» АО, хазнада хара тас аныпчатхан иң килкiм компанияларның пiрсi. «Кирбiдегi» разрезтiң хара тас чыындызы 354 миллион тоннаа тиңнелче. Ол аныпчатхан хара тас 5200 кКал/кг калориялығ «Д» маркаа кiрче.

«Русский уголь» компаниядаңар чоохтаза, ол 2002 чылда тӧстелген. Аның разрезтерi ӱс регионда орныхча: Амур облазында, Хакас Республикада паза Хызылчар крайында. Тиксi алты разрез саналча. Iдӧк чарытхы пирчеткен, транспорт паза тыхтағ пӧлiктерi пар. Компанияның предприятиелерiнде тиксi 3300 азыра кiзi iстенче, ол санда Хакасияда – 400 азыра. Компания хара тасты Россияның 60 субъектiне паза экспортха сатча. Компания искiриинең, ол тирiглернi паза техниканы тӧремiл нааҷылапча, пӱдiрiнче паза наа ис-пай ӧзенiн тилiтче. Ағаа хоза тоғынчатхан полған на регионнаң хада чуртас-экономика кӧстеглерiнҷе хада-пiрге тоғынарынҷа чӧптезiглерi пар.

– «Кирбiдегi» разрез, чахығларға тӧcтенiп, полған на суткада 120 чарым вагонға аймах-пасха сорттығ хара тасты таарлапча. Таарлалар хара тасты пастап таарлағ орнынзар самосваллығ читiрерге киректелче. Ол пӧгiннерге пӱӱл хоза iкi самосвал алылған, – чоохтапча «Кирбiдегi» разрезтiң ӧӧн директорының сығарысча орынҷызы Алексей Белых.

Сом Василий Султрековтың архивiнең

Сомда: Василий Султреков – «Кирбiдегi» разрезтiң тағ узы