Конференция. Ирткен неделяда Хакасия ӱгретчiлерiнiң орғах айындағы кибiрлiг конференциязы полған. Ӱгредiг киреенде iстенчеткеннер Ағбандағы Н.Г.Булакиннiң адынаң лицейде чыылысханнар.

Конференция «Ӱгредiг тилiзi стратегиязы. Амғы тустағы хығыртығлар. Тактическай чарадығлар-2025» адалған. Анда город-аймахтар пастарының cоциальнай сурығларҷа орынҷылары, пӧзiк паза ортын профессиональнай ӱгредiг учреждениелерiнiң, школаларның, олған садтарының устағҷылары паза тоғынҷылары араласханнар. Чыылығда улуғ аалҷы полғаннар Россияның просвещение министрiнiң пастағы орынҷызы Александр Бугаев, Хакасия пазы Валентин Коновалов.

Конференцияның пленарнай чардығында паза аның площадкаларында пiр муң азыра кiзi араласхан. Оларзар Россияның просвещение министрi Сергей Кравцов улуғ экраннаң айланған. Позының чооғында министр хазнада «Ӱгредiг» национальнай проект тоозылчатханынаңар паза хазна президентi Владимир Путиннiң чахии хоостыра наа нацпроект тоғынып пастапчатханынаңар таныхтаан. Ол «Чииттер паза олғаннар» адалча. Аны хоостыра хазнада школалар, олған садтары паза колледжтер iдӧк нааҷылалар.

Аннаң пасха, чыл пасталғаннаң «Iстенiс» (технология) паза «Основы безопасности и защиты Родины» (ОБЗР) кабинеттерiне ӱгредiг тирiглерi алыл сыххан, чағдапчатхан чылда iдӧк ИЗО кабинеттерiне кирек ниме-ноо алылар.

Министр Сергей Кравцовтың чооғын аның пастағы орынҷызы Александр Бугаев узаратхан:

– Ӱгредiг кирее алнында кӧп пӧгiн турча. Олғаннарға пiлiс пирерiнең пасха, школа iдӧк воспитаниенең айғасча. Аннаңар халғанҷы чылларда чир-сууна хындырары, гимн толдырары, хазна флагын кӧдiрерi паза даа пасха кирек ниме-ноо ӱгредiг киреензер кирiлген. Iдӧк олғаннарның халых чӧрiмнерi кӧп тӧстелче, кӧзiдiмге, «Пастағыларның чӧрiмi». Амды ӱгретчiлер олғаннарнаң хайди тоғыныбызарлар, андағох пiс палалар ӧскiрiп аларбыс.

Конференцияда Александр Бугаев Хакасияның iкi ӱгретчiзiне «Россия Федерациязының ӱгредiг киреенiң Аарластығ тоғынҷызы» ат пирген. Ол Ағбандағы 31 № школаның директоры Татьяна Плоцкаяа паза Пиидегi школа-интернаттың директоры Надежда Фокинаға. Аннаң пасха «За верность профессии» кӧксiне хазанҷаң танығлар Асхыс аймаандағы Лесоперевалочнай школаның директоры Валентина Байкаловаа, Боград аймаандағы «Одуванчик» олған садының устағҷызы Татьяна Пономаренкоға, Ағбан пилтiрi аймааның Сапоговтағы ортымах школаның директоры Татьяна Чумаковаа.

Iдӧк конференция араласчыларынзар регион устағҷызы Валентин Коновалов айланған. Позының чооғында Валентин Олегович ӱгретчiлерге хабазығ пирiлчеткенiнеңер чоохтаан.

– «Земскай ӱгретчi» федеральнай программа хоостыра школаларзар тоғынарға парған ӱгретчiлерге пiр хати пирiлчеткен ахчалығ хабазығ кӧрiл парған, республика аалларынзар тоғынарға килген ӱгретчiлерге iдӧк чуртнаң полысча. Iдӧк иң артых ӱгретчiлер ахчалығ сыйыхтарға турысчалар.

Чуртас аар даа парчатса, республика хазна президентi турғысхан чахығларны прай толдырча. Пiс чал ахчазын тузында тӧлепчебiс, наа школалар пӱдiрчебiс, иргiлерiн нааҷылапчабыс. 2019 чылдаң сығара федеральнай программаларҷа онға чағын школа пӱдiрiл парған. Халғанҷы пис чыл аразына илееде ортын профессиональнай ӱгредiг организациязы нааҷылал парған паза кирек оборудование алылған. Аннаңар СПО-зар ӱгренерге кiрерге сағынчатханнарның саны ӧсче, пiс хазнаа тоғысчы профессиялығ специалисттернi сығарчабыс, – таныхтаан Валентин Коновалов.

Валентин Олегович «Хакасияның iстенiс сабланызы» медальны республикадағы уйан кӧрчеткен олған школа-интернадының директор орынҷызы Наталья Комфха читiрген. Аннаң пасха, «Хакасияның ӱгредiг киреенiң саблығ тоғынҷызы» атха, Хакасияның Аарластығ паза Хакасия пазының алғыстас пiчiктерiне турысханнарны таныхтаан. Оларның cанында Асхыс аймаандағы школалар директорлары Надежда Чебодаева паза Олег Топоев полғаннар.

Надежда Чебодаева М.Г.Торосовтың адынаң Ис пилтiрi аалдағы ортымах школада директор полып тоғынча. Ӱгредiг киреенде, тiзең, 40 чыл азыра. Тоғызын Иркутск облазында пастаан. Школа соонаң Иркутск облазындағы ӱгретчiлер университедiнзер ӱгренерге кiрген, тоосханда, аны областьтағыох школазар тоғынарға ысханнар, тархын предмедiн апарған, соонаң тӧреен чирiнзер, Хакасиязар, айланған. Ис пилтiрiндегi школада пионер-вожатай полып тоғынып пастаан, анаң тархын паза обществознание предметтерiн апарған, 20 чыл азыра аның устағҷызы полча.

– Пiстiң школа наа паза улуғ. Тоғынарға истiг. Ӱгренҷiлернi iстенiске кӧнiктiрчебiс, чайғы тооза школа тастында одыртылған чахайахтарны олғаннар, суғлап, мааннапчалар. Школаа наа оборудование пирiлчеткенi ӧрiндiрче. «Iстенiс» паза «ОБЗР» предметтернiң кабинеттерiне оборудование пирiлген. Анда оолағас-хызыҷахтарға узанҷаң ниме-ноо пар.

Ағаа хоза пicтiң школада хакас тiлiне улуғ хайығ айландырылча. Пу тоғысты ӱгретчiлер Радион Топоев паза Нелли Чертыгашева апарчалар. Iдӧк пасталығ класстар ӱгретчiлерi маңат кӱстенчелер: Альбина Токоякова, Людмила Топоева, Тамара Топоева. Мыннаң мындар пiстiң ӧме улам чахсы, кӱстенiп тоғынар. Сыйых алғаным ол прай ӧменiң сыйии тiп санапчам, – чоохтапча Хакас Республиканың Аарластығ пiчиине турысхан директор Надежда Чебодаева.

Ис пилтiрi школада илееде чыл тоғын салған устағҷының холынаң улам кӧп олған сыххан. Оларның пiрсi Олег Топоев. Олег Асапович Ис пилтiрiндегi школаны 1985 чылда тоосхан. 9 класста ӱгренчеткенде, школазар чиит ӱгретчi Надежда Чебодаева килген. Ол география предмедiн апарған. Амды Надежда Чебодаеванаң Олег Топоев тоғыс хоостыра арғыс полчалар паза iкiзi сыйыхха турысхан. Олег Асапович Хакасия пазының алғыстас пiчиин алған.

– Чыл аар даа полза, кӧместең ахча чыып, школабысты наа ӱгредiг чылына тимнеп алдыбыс. Пiстiң школада iдӧк олған сады пар. Андар 80 азыра пала чӧрче, школада, тiзең, 100 артиинаң пала ӱгренче. Пiссер, Асхыс аймаанаң пасха, iдӧк Таштып паза Пии аймахтарындағы олғаннар ӱгренерге килчелер, интернатта 60-ҷа пала чуртапча. Пӱӱл пiс олғаннарға наа тӧзек-частых ал салдыбыс.

Пiстiң ӱгредiг организациязында аймах диагнозтығ олғаннар ӱгренчелер. Оларнаң кӧп специалист тоғыс апарча. Олар – логопедтер, психологтар, дефектологтар паза даа пасхазы. Оларның полғанының на кирек оборудованиезi пар, хайзы паланаң тоғынарға чахсы оңдай пирче. Пiстiң школада ӱгретчiлер паза специалиcттер тың алыспинчалар, прайзы даа хаҷанох тоғын парир, – чоохтапча Асхыстағы школа-интернаттың директоры Олег Асапович.

Олег Топоев школа-интернатнаң 10-ға чағын чыл устап парир, аның алнында Ӧӧк пилтiрi аалдағы школанаң устаан. Ӱгредiг киреензер килер алнында, тiзең, ол милицияда, чарғы приставтары службазында тоғынған полған. Кӱс структураларында тоғынғаны школада ағаа тузалығ. –

Милицияда тоғынчатханда, пу школа ӱгренҷiлерiнең тоғыс апарарға удаа килiсчең. Мында аар палалар нооза, удаа сайбағ ит сал турҷаңнар. Чарғы приставтары службазында iстенчеткенде, школадағы палаларның паба-iҷелерiнең алимент cуриинҷа тоғыс апарҷаңмын, iдӧк чарғы хоостыра пу школазар наа оборудование кирдiрҷеңмiн, – чарытча Хакасия пазының алғыстас пiчиине турысхан школа-интернат директоры Олег Топоев.

Харатастағы отрасльлар технологиялары техникумы «Профессионалитет» программаҷа пӱӱл пастағы специалисттернi сығарды. Чиит оол-хыстар «Педагогика» кӧстегҷе ӱгренгеннер. Дипломнар алып, олар республиканың олған садтарынзар паза школаларынзар тоғынарға парчалар. Ӱгретчiлер конференциязында Хакасияның ӱгредiг паза наука министрi Анатолий Бутенко чиит специалисттернең таныстырған паза сыйыхтар читiрген.

Чиит ӱгретчiлернiң санында Виктория Кузнецова. Ол Харатастағы 5 № школада пасталығ класстар ӱгренҷiлерiн ӱгредер. Чиит cпециалист позының класс устағҷызы паза орыс тiлi ӱгретчiлерi хоостыра ӱгретчi поларға сағыныбысхан. Олар чииттернi, предметке ле нимес, чуртасха ӱгредiп одырҷаңнар. Амды чиит ӱгретчi Виктория Олеговна позы олғаннарнаң тоғынарға тимненче, позының ӱгретчiлерi чiли, олғаннарны чуртасха кӧнiктiрерге пӧгiнче. Пастап ла тоғысха сыхчатханда, ағаа кӧмес чӱрексiнiстiг.

– Иң пурун паба-iҷелердең чочыныстығ. Мин олардаң кiчiгбiн, наа ла тоғынып пастапчам, олар минзер хайди хайарларына сағыссырапчам. Ағаа хоза мағаа ӱзiнҷi класс пир салғаннар, аның алнында тоғынған ӱгретчi парыбысхан, ам паба-iҷелер пiстi тиңнестiрерлер, неке. Iзенчем, школа ӧмезi мағаа тоғысха кӧнiгiп аларға полыс пирер, – чоохтапча чиит ӱгретчi Виктория Кузнецова.

Пӱӱл Хакасияның 500 азыра ӱгредiг организациязынзар 120 муң азыра пала килер. Наа ӱгредiг чылында школаларда олғаннарны чир-сууна хындырар тоғыс аннаң андар апарылар, естественно-научнай паза математика ӱгредиине, ӱгретчiлернiң профессионализмiн тилiдерiне, олғаннарға хоза ӱгредiг пирерiне, СПО-ларзар кӧстеглiг оңдайҷа ӱгренерге кiргеннернiң санын алғыдарына, ирте профориентация тоғызын апарарына улуғ хайығ салылар.

Сомнар Дмитрий Сунчугашевти

Сомда: 1) Хакасияның Аарластығ пiчиине паза Хакасия пазының алғыстас пiчиине турысхан школа директорлары Надежда Чебодаеванаң Олег Топоев; 2) Ӱгретчiлер конференциязының араласчылары