Ӱлгӱ. Хакасия пазы Валентин Коновалов киҷее республика правительствозының теестегi чыылиин иртiрген.

– Наа ӱгредiг чылы пасталарына неделядаң асхынах халды, – таныхтаан Валентин Коновалов, чыылығның тоғызын пастап. – Чайғы туста Хакасияның школаларында тыхтағ тоғыстары апарылған, учебниктер алылған паза оборудование нааҷылалған. Республиканың школаларында паза олған садтарында кирек тыхтағларны паза тиксi тыхтағларны апарарына пiс бюджеттең 239 миллионҷа салковай хорат салғабыс. Федеральнай программа хоостыра тиксi тыхтағ пис школада апарылча: Ағбанда, Харатаста паза Абазада.

Анаң Хакасияның ӱгредiг паза наука министрi Анатолий Бутенкоға сӧс пирiлген – республиканың ӱгредiг учреждениелерiнiң наа ӱгредiг чылына тимненiзi хайдағ синде полғанынаңар чоохтап пирерге.

– Хакас чирiнде ӱгредiг тоғызы 465 ӱгредiг организациязында апарылча, – искiрген министр. – Оларның 176-зы школа алнындағы ӱгредiг пiрiгiзi, оларзар 26 муң 700 пала килер. 185 тиксi ӱгредiг организациязы, ол школалар, олар 176 муң артиинаң ӱгренҷее iзiктерiн азарлар. 17 профессиональнай ӱгредiг организациязы, 86 хоза ӱгредiг учреждениезi паза пiр пасха ӱгредiг организациязы, хайзы ӱгредiг тоғызын толдырча.

Муниципальнай ӱгредiг системазында 17800 азыра ӱгредiг тоғынҷызы тоғынар тiп кӧрiлче. Муниципальнай органнар пирген искiрiглерҷе, 454 ӱгредiг учреждениезiнiң 451-i сизiндiрiглер чох алылған. Ӱс ӱгредiг учреждениезiнде читпестер пары таныхталтыр – ол Сапоговтағы, Райковтардағы паза Ӧӧк пилтiрiндегi школалар.

– Ӱгредiг министерствозының акттарынҷа iлезiне сығарылған читпестер ӱгредiг тоғызын апарарына харығ полбинчалар, – чарытхан Анатолий Бутенко. – Олох туста Райковтардағы паза Сапоговтағы школалар ол читпестернi тӱзедерiнҷе тоғыстарны толдыр сыхханнар. Ӧӧк пилтiрiндегi школа подрядчиктi тiлепче, ӱгредiг тоғызы школа туразының пасха чардығында иртiрiлер.

Ӱгредiг системаларын нааҷылиры хоостыра, ол тиксi тыхтағҷа федеральнай программа, 2025 чылда федеральнай паза республика бюджеттерiнең ол кӧстеглерге 400 азыра миллион салковай позыдылтыр.

– Олох туста пiс пӱӱл Сарығ хастағы, Хойбалдағы паза Очырдағы школаларны тузаланысха кирiбiскебiс, – таныхтаан ӱгредiг паза наука министрi. – Оларда тиксi тыхтағ тоғыстары 2024 чылда пасталғаннар.

Амғы туста ол программазар пис учреждение кiрче. Абазада, муниципалитеттiң искiриинҷе, 50 № ортымах школа 1 ӱртӱнде азылар тiп кӧрiлче. Ағбандағы 30 № школа iдӧк 1 ӱртӱнге теере азылар осхас. Ағбанның 10№ школазында тиксi тыхтағ сала сӧӧ тартыл партыр, че чӧптезiгде кӧрiлген тусха тыхтағ тоозыл парар тiп искiрген Бутенко. Iдӧк 31 улуғ хырласха теере тиксi тыхтағ тоғыстары Ағбандағы 1 № СОШ-та паза Харатастағы 16 № СОШ-та толдырыл парарға киректер. Министрнiң искiриинең, 2022 – 2025 чылларда апарылған тыхтағ паза пӱдiрiг тоғыстары сылтаанда республикадағы ӱгренҷiлернiң 20 процентiне ӱгренҷең оңдайлар чахсылан парар.

Пу чылда андағох хазна программалары олған садтарына тоғын пастабыстыр. Хакасияның ӱс олған сады ол программазар кiрiп алтыр: Ағбан городтың, Алтай паза Боград аймахтарының. Ол олған садтарында тыхтағ тоғыстары 2025 чыл тоозылғанҷа толдырыл парар. Iдӧк федеральнай программа хоостыра Харатастағы отрасль технологиялары техникумының корпузы тыхталчаттыр, ол объекттерге 180 миллион артиинаң салковай позыдылтыр.

– 2026-2027 чылларда, федеральнай бюджеттең софинансирование оңдайынаң ахча позыдыларын санға алза, тыхтағ тоғыстарын 14 школада, читi олған садында паза пiр СПО-да толдырыбызары кӧрiлче, – искiрген таңдағы пӧгiннердеңер Анатолий Бутенко.

Школа автобустарын тимнирiнҷе паза учебниктернi аларынҷа прай кирек iдӧк апарылчаттыр.

Бутенко сан пирiзiн тоос салғанда, Хакасия пазы Валентин Коновалов Ағбан город пазы Алексей Лёминнең 10 № паза 1 № школаларда тиксi тыхтағ хаҷанға тоозыл парар тiп сурған. Ағбан пазы чӧптезiглер хоостыра школалар чыл тоозылғанҷа iзiктерiн азыбызарға киректер тiп нандырған. 10 № школаны город ӱртӱн айдох азарға сурынтыр, че кирек килicпеен осхас, ол школа iкiнҷi четвертьте тоғын пастир тiп кӧрiлче. 1 № школа пазағы чылда ла азылар осхас.

– 10 № школаҷа iкiнҷiлестер чоғыл, че 1 № школадағы тоғыстарның синi уғаа улуғ, – хосхан ол.

Валентин Коновалов кӱстенiбiзерге, подрядчиктi маңзырадарға сурынған.

– Школаа тимненiс суриин узарадып, пу чылдаң Хакасияда кӧп палалығ сӧбiрелерге пiр хати пирiлчеткен тӧлег пирiл сыххан, – таныхтаан Хакасия пазы. – Ол ахча палаларға кип-азах, спорт формазын аларына кӧрiлген. Тӧлегнiң синi сӧбiре парызынаң палғалыстығ. Андағ хабазығны 1,5 муңҷа сӧбiре алып алған.

Республикада кӧп палалығ, чуға чуртапчатхан паза СВО араласчылары сӧбiрелерiндегi палаларға школаа тимненерiне хайдағ социальнай хабазығлар пирiлчеткенiнеңер Хакасияның iстенiс паза социальнай арачыланыс министрiнiң пастағы орынҷызы Андрей Петров искiрген.

– Пӱӱн пiс кӧп палалығ сӧбiрелерге ӱгредiг чылына тимненер ӱчӱн тӧлеглернi пирiп пастабысхабыс, – чоохтаан ол. – Школада ӱгренчеткен полған на палаа 2,5 муң салковай тӧлепчебiс. 2025 чылда ол кӧстеглерге республика бюджедiнде 47 миллион салковай кӧрiл парған. Андағ тӧлег 20 муңҷа палаа пирiлер тiп сахталча, ол санда СВО араласчызы сӧбiрезiндегi 520 палаа.

Аннаң пасха, хазна пазының кӧп палалығ сӧбiрелерге хабазардаңар указы хоостыра регион законодательствозынзар алызығлар кирiлген. Аны хоостыра кӧп палалығ сӧбiрелердегi ӱгренҷiлерге кип-азах, спорт формазын аларына чылда 10 муң салковайҷа пирiлче. 1,5 муң сӧбiрее (3242 палаа) ол ахча тӧлел партыр. Ол санда СВО араласчызы сӧбiрезiндегi 52 палаа. Тиксi пу кӧстеглерге 32 миллион салковай хорадылтыр.

Республикада iдӧк 1 орғахтаң сығара кӧп палалығ паза чуға чуртапчатхан сӧбiрелердегi палаларға школаа тимненерiне хабасчаң «Школазар чол-2025» кибiрлiг чӧрiм иртче. Анда бизнестегiлер, правительстводағылар, министерство-ведомстволар паза олаңай чуртағҷылар араласчалар. Ол акция хоостыра олғаннарға школа рюкзактары, канцелярия паза ӱгредiге кирек пасха даа ниме-ноо читiрiлче.

Валентин Коновалов прай министерство-ведомстволардаң оларның холында полған кiчiг паза ыраххы ааллардағы палаларға школаа тимненерiне полызарынҷа ӧткiн тоғыныбызарға сурынған.

Теестегi сурығ – 2025-2026 чыллардағы чылығ пирҷең тусха тимненiс. Ол тоғыстар хайди парчатханынаңар Хакасияның ЖКХ паза энергетика министрi Максим Виноградов искiрген. Аның чооғынаң, пӱӱнгi кӱнге котельнайларның 75 процентi, чылығ пирҷең сетьтернiң 77 процентi паза суғ пирҷең сетьтернiң 76 процентi тимде. Хара тас iдӧк читкiҷе пилетел парир, гидравлическай сыныхтағлар иртiрiлген. Пӱӱл 46 муниципальнай пӱдiстiң тимненiзiне паалағ пирiлер. Тимненiс паспорттарын нинҷезi алып алары пiлдiстiг нимес, че 2024 чылдағы салтардаң тӧбiн полбазын тiп кӧстег турча.

Хакасия пазы соона халчатхан паза сидiксiнiстiг полчатхан объекттердеңер чарыда искiр пирерге сурынған.

Виноградовтың искiриинең, оларның министерствозы Россия УФСИН-ынаң чӧптес салған – олар блок-модульлығ котельнайны Шира аймааның Жемчужнай поселогындағы саайлығ 3 № котельнайға тикке пирiбiскеннер. Че котельнай амға теере апарылбиндыр, БМК-ны турғызарына орынны тимнирi ле пасталтыр.

Министерство iдӧк Шира аймаана хоза ахча позыдар сурығҷа тоғыс апарчаттыр, Сон пилтiрi паза Наа чир аалларда наа котельнай агрегаттарын турғызарына.

Боград аймаандағы Бородино аалда 2 № котельнайның трубалығ чардығын турғысчалар. Че ресурс пирчеткен пiрiгiс саринаң сыныхтағ читкiҷе нимес, аннаңар тоғыстар сӧӧ тартыл парыбызар тiп хорғыс пар.

Орджоникидзе аймаандағы Приисковай аалда пӱдiрiлген котельнайны тузаланысха кирерiнҷе iкiнҷi чылы кӱстенiстер чоғыл. Сизiндiрiглер уғаа майың чох идiлчелер.

Сорығда тыхтаға кирек материаллар аларына аукционнар орай иртiрiл парғаннар, аның сылтаанда тоғыстар тузы сӧӧ тартылча. Iдӧк министерствоны чылығ пирҷең сетьтiң тиксi тыхтаа сағыссыратча, анда тоғыстарның синiн саба санабыстырлар. Аның сылтаанда тоғыстар паазы аарлығ пол парар, тузы сӧӧ тартыл парар. Тоғыстар чылығ пирҷең тусха читiре толдырылбин парар тiп хорғыс пар.

Хара тас пилетирiнең сидiксiнicтер парох полтыр. Шира аймаанда ирткен чылдағы хара тас ӱчӱн алымнары пар: Жемчужнайда – 4 миллион салковай, Коммунарда – 3,5 миллион салковай, Тойымда – 1,2 миллион салковай.

Таштып аймаанда паза Асхыс аймаандағы Тӧӧ пазында ирткен чылығ пирҷең туста хара тас читiргенi ӱчӱн алым iдӧк ам даа чабылғалах осхас.

– Министерствоның хорадығлары хоостыра 20,8 миллион салковай табылған, ол ахча Тӧӧ пазы поселокка паза Асхыс аймаана дотация чiли пирiлген, хара тасча алымны чох идерiне, – таныхтаан министр.

Чыылығ соонзар кибiрли муниципальнай пӱдiстернiң пастарына сӧс пирiлген. Пу чыылығда Таштып аймаандағы Пыдырах аал чӧбiнiң пазы Семён Боргояков паза Шира аймаандағы Тустығ кӧл аал чӧбiнiң пазы Александр Никитин чоох тутханнар. Олар аалларының чуртастарынаңар чоохтап пиргеннер паза хайзы ағырсымнығ сурығларны кӧдiргеннер.

Кӧзiдiмге, Семён Боргояков iкi синнiг ӱлгӱ системазын чох идерге итчеткенiнеңер чоох апарған. Хайзы регионнарда андағ эксперимент иртiрiлiп пастабысхан. Пыдырах аал чӧбiнiң пазы эксперимент иртiрерiнең тоғыр нимес, че ол алынҷа регионнарда ла иртiрiлерге кирек тiп санапча. Анаң на, iкi-ӱc чыл пазынаң, салтарлар идер оңдай полар. Олох туста ӱлгӱдегiлердең не сурбасха, олаңай чуртағҷылардаң сурарға – чахсы алай хомай пол парған чуртирға?

– Прай ол теорияда ла. Аал чӧптерiн чох идерге сағынчатханнар бюджет ӱзӱрлелер тiп сылтанчалар, – таныхтаан ол. – Че хайдағ даа агитация пос кӧзiдiмiнең пасталарға кирек. Аймахтарның пастары чон ахчазын ӱзӱрлирiне пiрее ниме ит салғаннар ба? Пiр дее ниме.

Ол кӧзiдiмге Таштып аймааның устағ-пастааның штадын тиңнестiр кӧрерге хығырған: амғы паза 40 чыл мының алнындағы.

– Пӱӱн аймахтың устағ-пастаа штады 40 чыл мының алнындағызынинаң iкi хати улуғ, – искiрген Семён Боргояков. – Ол туста, тiзең, Абаза город пiстiң аймахта полған. Предприятиелер, пiрiгiстер, учреждениелер дее хай-хай кӧп полған. Абаза парыбысхан сылтаанда аймахта школалар саны хызырыл парған, че ӱгредiг устанызының тоғынҷылар саны ноға-да хызырылбаан.

Совет Союзы тузында аал чӧптерiнiң бюджеттерi чох полған, прай тоғыснаң финанстар устанызы айғасчаң. Амды аал чӧптерi пос бюджеттерiнең тоғынчалар, аймахтарда финансисттер штады олох ла халған тiп хосхан ол.

– Ноға Илбек Ада чаа чылларында, хаҷан ахчанаң сидiксiнiстер хай-хай аар полған, аал чӧптерiн чох идердеңер сурығ турбаан? – таныхтаан аал чӧбiнiң пазы. – Ол чыллардағы чуртас пу ӱлгӱ органы уғаа кирек полчатханын кӧзiткен. Президент ӱлгӱ чонға чағын поларға кирек тiпче. Пу реформа, тiзең, ӱлгӱнi чуртағҷылардаң ырадыбызар.

Аның кӧрiзiнең, мындағ ӱлгӱ ааллар, ӧӧнiнде кiчiг паза ыраххы, чох пол парарына ағылар.

Хакасия пазы Валентин Коновалов муниципальнай устағҷының сағыс-кӧрiзiнең чарасхан:

– Iкi синнiг ӱлгӱ системазын, кӧнi табығларны хайраллап халары хоостыра. Сiрер пiлчезер, Хакасия правительствозы толдыразынаң ол кӧрicке хабасча паза пiс аның ӱчӱн турызарын узарадарбыс.

Сом r-19.ru сайттаң

Сомда: Анатолий Бутенконың (ортызында) искiриинең, Хакасия школалары наа ӱгредiг чылына тимделер