Имнег кирее. Имнег учреждениелерiнде имҷiлер чидiспинчеткенi пiстiң республикада ла ағырсымнығ сурығ нимес, ол пасха даа регионнарға теелче. Полғаны ла сурығны пӧгерiнҷе тоғыс апарча.

Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразында халғанҷы чылларда имҷiлер паза пiр кӧстеглiг специалисттер тоғысха алылчалар. Кадрлар сурии хайди пӧгiлчеткенiнеңер Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразының ӧӧн имҷiзi Людмила Кичеева чоохтаан.

– Ирткен чылда пiстiң имнег туразында 73 имҷi тоғынған. 2024 чылда читi имҷi тоғысха алылған. Пӱӱл iкi имҷi килер. Имҷiлер чидiспинчеткенi аймахтағы ӧӧн имнег туразында пар, че сурығны пӧгерiнҷе тоғыс апарылча. Амғы туста пiске имҷi-рентгенолог, педиатрлар, ФГТС имҷiзi, онколог, ЛОР, анестезиологтар паза хирургтар киректелчелер. Специалисттер чидiспинчеткенiн пӧгер оңдай таапчабыс – пасха имнег учреждениелерiнең имҷiлер кил парчалар, – чарытхан Людмила Николаевна.

Пӱӱл Асхыс аалда олған поликлиниказының пӱдiрии тоозылча, аны чарыс айында азарға пӧгiнчелер. Олған поликлиниказы уғаа ӧкер паза чарых, ағаа хоза ол амғы тусха килiстiре пӱдiрiлген. Имнег учреждениезiне имнег оборудованиезi 98 процентке алылған паза турғызыл парған. Халған тирiглер ӱртӱн паза чарыс айларында алылып, турғызыл парарға киректер. Андада олған поликлиниказы толдыразынаң тимге сығар.

Имнег туразының ӧӧн имҷiзi таниинаң, 2025 чылда оларның iкi специалист хозылар. Ӱртӱн айында ол имҷiлер тоғынып пастапчалар, чӧптезiг идiл парған. Харах имҷiзi Мария Амзаракова Томсктағы ординатураны тоос салған. Пӧзiк пiлiстiг специалист, Асхыстағы паза республикадағы имнег тураларында практиканы иртiп, позының пiлiстерiн чахсы кӧзiткен.

Iкiнҷi специалист Валентина Демидова Хакас хазна университедiнде ординатураны пӱӱл тоос салған. Ол имҷi-терапевт специальностьтығ, Асхыстағы терапия пӧлиинең устир тiп кӧрiлче.

Полған на имнег учреждениезiнде чииттерге улуғ опыттығ паза тирең пiлiстiг специалисттер полысчалар, олар тоғынып пастапчатхан имҷiлернiң кӧстегҷiлерi полчалар. Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразында андағ специалисттер iдӧк пар. Ӧӧн имҷiнiң орынҷылары чииттерге хаҷан даа полызарға тимделер. Имнег туразында чиит ле специалисттерге хабазығ пирiлбинче, пасха даа имнег тоғынҷыларына хайығ салылча.

– Имнег тоғынҷыларына чал ахчазына хоза социальнай страхование тӧлелче. Прай имҷiлерге ай сай 50 муң салковай социальнай тӧлег пирiлче, ортын имнег тоғынҷыларына – 30 муң салковай. Имҷiлер чуртты арендаа суурчатсалар, оларға кварталда пiр хати хоза 30 муң салковай тӧлелче.

Iдӧк Асхыста 44 квартиралығ кӧп хадыллығ тура пӱдiрiл парғанда, имнег тоғынҷыларына анда квартиралар пирiлген. 24 квартираны ортын имнег тоғынҷылары паза ӱс имҷi алғаннар. Хоза 2023 чылда тӧрт квартира имҷiлерге алылған, – чоохтаан ӧӧн имҷi.

Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразының чиит специалисттерiнең тоғазып алғабыс. Олар хайдағ хазна программаларында араласханынаңар, хайдағ хабазығларнаң тузаланчатханынаңар паза имнег тоғызы хайди парчатханынаңар чоохтааннар. Чиит имҷiлер хайда ӱгренгенiн паза хайди тоғысха кiргенiн чарытханнар. Арса, чиит оол-хыстар, школа тоозыбызып, ӱгренҷең вузтарны таллапчатсалар, оларның хайиин имнег кирее тартар. Республиканың имнег тураларында, тiзең, специалисттернiң саны тӧремiл хозылча.

Ӱс чул аалдағы амбулаторияда участковай терапевт полып iстенчеткен Малена Колеватова позынаңар паза тоғызынаңар хысхаҷахти чоохтаан:

– Минiң тӧреен-ӧскен чирiм – Асхыс аймаандағы Ӱс чул аал. Ортын класстарда Асхыстағы лицей-интернатсар ӱгренерге кiргем. Анда ниме чахсы? Ортын класстарда ӱгренҷiлернi профильлерге чарып ӱгретчелер. Аннаң андар чуртаста нименең айғазарға сағынчазың, ол кӧстегҷе тирең пiлiстер алчазың. Мин андох имҷi специальнозын аларға сағын салғам, сыныхтағларға хатығ тимненгем. Школа тоозыбызып, Хакас хазна университедiнiң имнег-психология-социальнай институдынзар ӱгренерге кiрiбiскем. Ӧрiнiске, тикке ӱгренерге кiрiп алғам, алты чыл тиксi практикалығ ӱгредiг алғам. 2023 чылда тоозыбысхам, сағыс полған Северзер тоғынарға парыбызарға, че автомобильнең чӧрерге ӱгренiп пастабысхам. Iди пiр чылға чағын ирт чӧрiбiскен. Минi Боград аймаанзар тоғысха хығырғаннар, анаң iҷем аалдағы амбулаторияда терапевт киректелче тiп чоохтаан. Пiлдiстiг, тӧреен аалымзар тоғынарға парарын таллап алғам. Ол мағаа чағын на пiлдiрче, чуртағҷылар таныс. Сағам пӧгiнде – кӱстенiп тоғынарға, чахсы опыт алынарға. Анаң пис чыл пазынаң ӱгредиимнi узарадарбын – ординатуразар кiрербiн. Ординатуразар кiрiп аларға оой нимес, аннаңар кӧстег хоостыра ӱгренерге килiзер тiп сағынчам. Хайдағ специалистке ӱгренерiн чоохтап полбаспын, анзы имнег туразының кирексiнiзi хоостыра кӧрiнер. Аннаңар, ординатураны тоозыбыссам, Асхыстағы имнег туразынзар айланарбын.

Тоғысха кiрчеткенде, ӧӧн имҷiнең, тоғазып, чӧптескем. Ол уғаа чахсы удурлаан, прай чахсы чарыт пирген, хайдағ хазна программазынаң тузаланып аларға чарир паза хайдағ тӧлеглер мағаа пирiлер. Пастағы программа – «Земский доктор», аны хоостыра 1,5 миллион салковай пирiлген. Хакасиядаң сығара подъемнай 2 миллион салковай тӧлелген, прай тиксi 3,5 миллион салковай пирiлген. Хазна программалары хоостыра мин пис чыл Ӱc чул аалдағы амбулаторияда iстен саларға кирекпiн, пiр чыл тоғын салдым. Тоғыс кӧңнiме кiрче.

Хазна программазының араласчызы полыбызарында пiр дее сидiксiнiстер чоғыл, ӧӧнi – кiзiнiң кӧңнi ползын. Мин аймахтағы ӧӧн имнег туразынзар айланғам. Ӧӧн имҷiнең тоғазып, чоохтазығны иртiбiскем. Кадрлар пӧлиинде тоғынарына киректелчеткен пiчiктернi пирiбiскем. Имнег сыныхтаан иртiбiскем паза чарғылатпааннаңар пiчiк пир салғам. Анаң имнег туразынаң тоғынардаңар чӧптезiг идiбiскем. Хазна хабазии ахчазына чурт алып алғам, пiлдiстiг, пос ахчазын хозарға килiскенӧк.

Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразында имҷi-терапевт, поликлиниканың устағҷызы полып Юлия Боргоякова тоғынча. Имнег туразынзар 2024 чылда тоғынарға килген. Чиит специалист сӧбiрелiг, хонғанынаң хыc пала ӧскiрчелер.

– Мин Асхыс посёлокта тӧреем, школаны андох тоосхам. Анаң Хакас хазна университедiнiң имнег-психология-социальнай институдынзар ӱгренерге кiрiбiскем. Студент тузында ковид чуғынҷах ағырығ, тарап, кӧп сидiксiнiс хосхан. Пiстi, студенттернi, имҷiлер чидiспинчеткенде, имнег учреждениелерiнзер тоғынарға хығырғаннар. Мин 2020 чылда, ортын имнег персоналы полып, Асхыстағы имнег туразында iстенiп пастаам. Чуғынҷахнаң кирек сала чахсы полыбысханда, ӱгредиимнi узаратхам. Ирткен чылда институтты тоозыбысхам, пеер имҷi полып айланғам. Асхыстағы имнег туразында минi сахтааннар, ӱгренерге парчатханымда, пеер айланар пӧгiн полған.

Мин пасха чиит специалисттердең пасхалалчам, мағаа 30 час паза тоғыс опыды кӧмес пар. Мин сӧбiрелiгбiн, хонғаным Алексей тимiр чолда iстенче, хызым Александра Асхыстағы лицейде ӱгренче.

Асхыстағы имнег туразынзар тоғынарға килгенiмде, «Земский доктор» хазна программазынаң тузаланғам. Пастап Асхыстағы имнег туразынаң пiчiктер хобырғанын Хакасияның хазых хайраллаҷаң министерствозынзар ысханнар, анаң позым пiчiктернi андар апарғам. Пiчiктернi сыныхтабысхан соонаң 30 кӱн аразына тӧлег пирiл парған. Пiчiктернi тимнирi пiр дее сидiк нимес, ахча прай тузында пирiл парған. «Земский доктор» программа хоостыра 1,5 миллион салковай федеральнай тӧлег пирiлген, республика бюджедiнең 500 муң салковай хабазығ тӧлелген. Пiстiң пос чурты пар полған, аннаңар ол ахчаа автомобиль алыбысхабыс.

Мыннаң мындар ординатуразар ӱгренерге кiрер сағыс пар. Ӱгредiг очнай, аннаңар, ырах ӱгренерге парбин, Ағбанда хазна университедiнзер кiр кӧрерге сағыс тутчам. Ӱгренерге паза тоғынарға iзенчем. Тоғынчатханда, хайдағ имҷiлер киректелчеткенiн чахсы сизiнчезiң, аннаңар онколог специальнозын аларға пӧгiнчем. Ӱгредiг алып алзам, Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразында iстенерге пӧгiн тутчам. Пiс cӧбiребiснең Асхыста истенчебiс, мында чуртирға кӧңнiбiске кiрче, – чоохтаан чиит специалист.

Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразында 2023 чылдаң олған имҷiзi полып Олеся Кулумаева iстен парча. Чиит имҷi кiчiгде iҷезiнең хада тоғысха удаа чӧрҷең полтыр, iҷезi фельдшер полып тоғынҷаң. Имҷi тоғызы кӧңнiне кiрген, аннаңар чуртазын имнег киреенең палғалыстырған.

– Мин Ӱс чул аалда тӧреем, пасталығ класстар соонаң Хакас национальнай гимназиязар ӱгренерге кiргем, школа соонаң – Кемеровтағы имнег хазна университедiнзер. Хакасияның хазых хайраллаҷаң министерствозынаң сығара ӱгренерге квота иттiргем, мағаа чуртапчатхан орын хоостыра кӧстег идiлген. Аннаңар 2023 чылда, ӱгредиимнi тоозыбысханда, мин Асхыс аймаанзар тоғынарға килгем. Асхыстағы аймахтар аразындағы имнег туразынзар парғанымда, ӧӧн имҷi Людмила Николаевна «Земский доктор» программанаң тузаланарға чӧп пирген. Киректелчеткен пiчiктернi тимнебiзiп, программаа кiрiбiскем. Аны хоостыра федеральнай бюджеттең 1,5 миллион салковай алғам, ағаа хоза республика бюджедiнең чиит специалистке кӧрiлген подъемнай 500 муң салковай пирiлген. Служебнай найм хоостыра мағаа кӧп хадыллығ турада квартира пирiлген, анда чуртапчам. Пис чыл пазынаң мин ол чуртты пiчiктер хоостыра позыма пазып алар оңдайлығбын. Хазна тӧлеглерiн алып алғанымда, мин чуртымда киректелчеткен ниме-ноо cадысхам, халған ахчаа автомобиль аларға пӧгiнчем. Машинанаң чӧрерге ӱгренiп, пӱӱл от айында права алып алғам, – чалахай кӧңнiлiг чоохтаан Олеся Кулумаева.

Хайди тоғызын пастаанын паза хайдағ сағыстар полғанын чоохтап пирерге, мыннаң мындар ӱгредиин узарадарға пӧгiн тутча ба тiп Олесядаң сурғабыс.

– Мин 2023 чылда ӱртӱн айында олған имҷiзi полып тоғынып пастаам. Сынны чоохтаза, палаҷахтарнаң тоғынарға кӧңнiме кiрче, олар чойырхос ниместер, кiзiзер прай чӱреенең хайчалар. Тарыныбыссалар, кӧнiзiнең чоохтирлар алай саңай чоохтаспастар, кiзiзер хатығ кӧрiбiзерлер. Пастағыох кӱнде мағаа ыңааҷахты сыныхтирға парарға киректелген, килгенде, андағ кiчiг паланы тударға даа чочыныстығ полған. (Кӱлiмзiрепче. – Авт.)

Пастағы туста кабинетте прием апарчатса, пiрее палаҷахтар миннең пасхаланҷаңнар, iҷелерiнiң кистiне чазынҷаңнар. Пiр чыл тоғын салған соонаң кӧнiк парыбысхам, палалар даа мағаа ӱгрен парғаннар, амды оларнаң чахсы пiлiсчебiс. Ағаа хоза, тоғысха килгем кӱскӱзiн, ол кискек паза тымо ағырығлары тарапчатхан тус, уламох палаларның аразында. Уғаа кӧп айланыс полҷаң, мин тоғыста орайға теере халҷаңмын, маңнанмаан тоғыстарымны читiре идiп одырҷаңмын. Iкiнҷi чылында тоғызым сала оой полыбысхан, киректелчеткен ниме-нооны прай тузында идiп маңнан сыххам. Олған имҷiзi поларға кӧңнiме кiрче, аннаңар ординатуразар кiрер сағыс iкiнҷiлестiг. Программада кӧрiлгенi хоостыра пис чыл тоғыныбыссам, кӧрербiн – ӱгредиимнi узарадарға алай чох. Итсе, студент тузында невролог специальнозын алар сағыс полған, сағам ординатуразар парарбын алай чох чоохтап полбаспын, – таныхтаан Олеся Кулумаева.

Сом Илона Каковани

Сомда: Юлия Боргоякова (сол саринаң), Олеся Кулумаева, Малена Колеватова