Хаҷан даа хада-пiрге тудынчатхан Солбы аал
20.08.2025
Хабарлар
Чир-суубыс мында пасталча. Пӱӱнгi сығарыста Пии аймаандағы аал чӧбiнiң кiнi полчатхан Солбы аалның чуртазынаң танысчабыс
Аал чӧбi
Солбы аал чӧбiне тӧрт аал кiрче: Солбы, Хаал, Новокурск паза Хызыл Катамор. Ирткен чылда кӱскӱзiн аал чӧбi пазына Иван Костючек табылған. Ол ӧнетiн чаа операциязының араласчызы. Ибiнзер палығлатхан соонаң отпускка килгенде, мында ағаа операция иткеннер. Ирен реабилитация иртчеткен туста, Солбы аал чӧбi пазына табығлар пасталчатханнаңар чарлааннар. Ол андар кандидатуразын сығарыбызарға чарадығ алған, соонаң табығларда ирт парыбысхан. Позы ол Пии аймаандағы Кирбi аалдаң, амғы туста сӧбiрезiнең Хызыл Катаморда чуртапча. Иван Викторович пеер чонға чағын полар ӱчӱн кӧзiбiскем тiп чоохтапча.
Аал чӧбiнде тиксі 3,5 муң чуртағҷы саналча. Хызыл Катамор кiчiг ааллар санына кiрче, анда пiр чӱсче кiзi саналча, итсе, тӧремiл чуртапчатхан кiзiлернiң саны отысча ла. Хаал аалда 800-че кiзi саналча, Солбыда – 1,2 муңҷа кiзi, Новокурскта – 1,5 муңҷа кiзi.
Солбы аалда 9 класстығ школа, ФАП, Культура туразы, садығ туралары пар. Чуртағҷылар ӧӧнiнде Саяногорсктағы алюминий заводында тоғынчалар, кресен-фермер хоныхтарын тутчалар, iдӧк Саяногорсксар тоғысха чӧрчелер. Кресен-фермер хоныхтарын тутчатханнар аразында СВО араласчыларына хабазар программаҷа полызығ алған фермер пар, ол аттар тутча.
– Аал чуртағҷылары даа мал тударға кӱстенчелер. Полған на сӧбiренiң iкi-ӱс мал пар тирге чарир. Малларны халғанҷызын санаанда, кiзiлернiң пос хоныхтарында 1600 азыра пас санға алылған. Сағынчам, ол турыстығ кӧзiдiг, – чоохтапча Иван Викторович. – Мал хадарҷаң чирлер чидiспинчеткенiнең сидiксiнiстер пар, че пу сурығны пӧгерге, кiзiлерге полызарға кӱстенчебiс. Аал хонии тиксi республикабыста хаҷан даа танығлығ кӧстеглер санында полған нооза.
Солбы аал чӧбi пазы Иван Костючек
Иван Костючек тоғызының ӧӧнi олаңай кiзiлерге полызары тiп таныхтапча: «Аал чӧбi пазына табылғандох, мин мессенджерлерде устағ-пастағның паза чуртағҷыларның чоохтазығларын тӧстеем. Анда полған на кiзее сағыссыратчатхан суриин пирерге чарир, пiс устағ-пастағнаң оларны пӧгерге кӱстенчебiс. Аал чӧбiне тӧрт аал кiрче, хайда-да сидiксiнiстер поллача, аннаңар мин удаа аар-пеер чӧрчем. Кiзiлер минi удаа тоғыс орнымда тут полбинчалар, аннаңар оларға чаттарда айланарға чарир. Андох тоғазар тустаңар чоохтазып алчабыс. Аалдағыларның постарының чаттары парох, оларны iдӧк кӧр сал турарға кӱстенчем. Мындағ оңдайнаң мин аал чӧбiнде ниме полчатханын пiлчем. Пiди чуртағҷыларнаң пик палғалыста тоғынарға кӱстенчебiс».
– Нацпроекттерде, хазна программаларында, грант марығларында араласчазар ба? – сурғам.
– Мин наа ла килгенде, республика программазынҷа Солбыда Первомайскай орамада паза Новокурскта Чиңiстiң 40 чылы орамада чарытхы тартыбысхабыс. Наа чыл алнында прай тоғыстарны толдырыбызарға маңнанғабыс, пу пӧгiннерге тиксi 1,8 миллион салковай хорадылған. Марығларда аралазарға кӱстенчебiс. Че анда аралазар ӱчӱн аал чӧбiне позының ахчазын хозарға кирек. Пiстiң аал чӧбi, тiзең, дотационнай полчатханда, ахча табарға оой ла нимес. Ағаа хоза, пеер килгенiмде, аал чӧбiнiң асхынах нимес ӧдiстерi пар полған. Мин, чааҷы чiли, кiзi пирген сӧзiне турыстығ поларға кирек тiп санапчам. Чоохтанған нименi хайди даа идерге кирек. Ахчаны ӧдiске сурап, анаң соонаң пир саларбын тiп – мин iди тоғын полбинчам. Аннаңар амғы туста ӧдiстернi хызырарынҷа тоғысты апарчабыс, ахчаны ӱзӱрлир оңдайлар тiлепчебiс. Кирек оңдайланыбысса, пу кӧстегҷе тоғысты алғыдарбыс тiп сағынчам, – нандырған Иван Викторович.
Чааҷыларға хабазығ
Сидiксiнiстерi пар даа полза, Солбы аал чуртағҷылары пiрге тудын полчатханын чахсы кӧзiтчелер. Орындағы ветераннар чӧбiнiң ӧткiннерi, Культура туразында чыылызып, СВО араласчыларына чӱленҷең сетьтернi палғапчалар. Тимнеп салған сетьтер санынҷа олар Пии аймаанда пастағы орындалар. Оой нимес тоғыстарынаңар Галина Попова чоохтап пирген. Позы Галина Сергеевна Солбы аалда тӧреен-ӧскен. Кансктағы библиотека техникумын тоозып, кӧп чыл библиотекарь полып iстен салған. Тоғынчатхан тузы аразына ол тӧреен аалының тархынына чарыдылған iкi чыынды тимнеп салған. Аның тоғызы сағам Солбы аалның библиотеказында хайраллалча.
– Мин библиотекада 41 чыл iстен салғам. Ӧӧн тоғызымнаң пасха, iдӧк аалның халых чуртазында ӧткiн аралас турғам. Амғы туста Солбы аалдағы ветераннар чӧбiнiң кнезi Татьяна Маслованың устаанынаң чӱленҷең сетьтернi палғапчабыс. Пу тоғыснаң тиксi 15-че кiзi айғасча. Культура туразынзар пiс кӱннiң сай, тоғысха ла чiли, чӧрчебiс. Пiлдiстiг, прайзы полған на сай кил полбинча. Iдӧк пiске ӱгретчiлер, олаңай чуртағҷылар санынаң 10-ҷа кiзi тӧремiл полысча, олар ленталарны хыплапчалар.
Сетьтернi палғаҷаң тӧстеглернi пiске Хакасияның Ӧӧркi Чӧбiнiң Пии аймаанҷа депутады Алексей Лямкин ағыл пирче. Iдӧк ол пiрееде ленталарны ал килче. Че оларны ӧӧнiнде пiс позыбыс, ахча чыып, «Озонда» алай «Вайлдберризте» чахыпчабыс. Ленталар бобиналарнаң килчелер. Пiр бобинада 250 алай 500 метр лента полча. Ипчiлер аны ибде узуны 1,5 метр чардыхтарға хыплапчалар. Пiс, онҷа кiзi чыылыс парзабыс, пiр кӱнге пiр сетьтi палғабысчабыс. Пiрееде орайға даа читiре пол салчабыс.
Iдӧк пiс ветераннар чӧбiнiң ӧткiннерiнең ӱр ниместең сығара сетьтернiң iстiнзер ӱр ардабинчатхан чиистернi, кӧзiдiмге, сгущёнканы, чей-кофенi, тушёнканы, паза чааҷыларға пiчiктернi сух салчабыс. Пiске СВО парчатхан орыннаң ӱндезiг дее килген – сетьтi сайапчазың, анда, тiзең, тадылығ чиистер, чылығ сӧстер пазылған туған-чағыннарынаң пiчiктер, уғаа ӧрiнiстiг тiп чоохтапчалар оолларыбыс. Гуманитарнай хабазыға ахчаны аал чуртағҷыларынаң чыыпчабыс.
Ветераннар чӧбiнiң ӧткiннерi СВО чааҷыларына хабасчалар
Амғы туста сетьтi палғир тӧстеебiс чоғыл. Пу кӱннерде Алексей Николаевич килерге кирек. Ол сетьтер палғаҷаң тӧстеглернi ағыл пирерге молҷаан паза пiстiң мында тимде 14-че сеть пар, оларны апарыбызар. Пiс оолларыбысха тың сағыссырапчабыс, оларға пар-чох кӱзiбiснең полызарға кӱстенчебiс. Че минi пiр ле ниме хомзындырча – аалдағы чииттер ахча чыырында тың на ӧткiн араласпинчатханы, – ӱлесче сағыстарынаң Галина Сергеевна.
10 чыл ирт парды
2015 чыл прай республика чуртағҷыларының сағызында ӱрге халған. Андада ӧрттер улуғ чобағ, ӱрег ағылғаннар. Солбы аал чуртағҷыларына iдӧк чир-чайаанның хорғыстығ кӱзiнең тоғыр кӱрезерге килiскен. Андада аалда 52 тура кӧй парған. Пӱӱнгi кӱнде тӧӧй пӱдiрiлген тураларны кӧрзе ле, ол хорғыстығ киректер сағысха кiрчелер. Андағ чурттарның пiрсiнде Леонид Михлик чуртапча. Ол тураларның пӱдiрiлгенiнеңер чоохтап пирген.
– Пiстiң тураларыбысты «8 № Мехколонна» ООО пӱдiрген, аннаңар андағ-мындағ сидiксiнiстер чох полған. Пӱӱнгi кӱнде дее прай ниме чахсы, чурттарыбыста чылығ. 2015 чылда ӧрт састар саринаң килген. Ол тустарда сас чирлер чыл сай айларнаң кӧйҷеңнер. Че улуғ чобағ полған соонаң андағы чирлер iди кӧйбинiбiскен, – чоохтапча Леонид Леонтьевич.
Ирен Солбы аалда 35 чыл чуртап салған. Амғы туста, тынағда полза даа, водитель полып тоғынча. Кӱннiң сай ол ӱс аалның ФАП-тарынзар санитар машиназынаң тоғынҷыларны тарт чӧрче.
ФАП
2023 чылда Солбы аалда «Хазых хайраллиры» национальнай проект хоостыра тоғынчатхан «Пастап имнег полызиин пирҷең имнег учреждениелерін нааҷылиры» регион программазынҷа наа фельдшер-акушер пункты пӱдiрiлген. Пу кӧстеге тиксi читі миллион салковай хорадылған. Наа ФАП-та кiчiглернi дее, улуғларны даа имнепчелер. Iдӧк мында аптека пункты пар. Чуртағҷыларға анда иң кирек имнернi садызып аларға чарир.
Имнег учреждениезiнде пiр чылға чағын Юлия Ажы iстен парир. Тоғызы аның кӧңнiне кiрче. Чуртағҷылар даа Юлия Константиновнаны махтапчалар, мындағ чахсы пiлiстiг специалист парына ӧрiнчелер. Итсе, пӱӱнгi кӱнде фельдшернiң чурт сурии пӧгiлгелек. Ол чуртты арендаа суурча.
Ӱгредiг учреждениелерi
Солбы аалдағы школада 100-че пала 9 классха теере ӱгренче. 11 класс тоозарға сағынчатханнарны паба-iҷелерi Ағбандағы алай ба Саяногорсктағы школаларзар пирiбiсчелер, че кӧбiзi техникум-колледжтерзер ӱгренерге кiрче.
Ирткен чылларда пу школазар Хызыл Катамор аалдағы олғаннарны ӱгренерге тартчаңнар, наа ГАЗель дее пирiлген. Иргiзi школаның оградазында ам даа турча. Че ӱр ниместе Хызыл Катаморда школаа чӧрҷең пала халбаан, аннаңар тартчаң кiзi чох полыбысхан. Амды пирiлген автобус тоғыс чох турча. Итсе-де, аннаң чӧрер шофёр даа чоғыл. Палаларны тарт чӧрген водитель ӧнетiн чаа операциязына парыбысхан. Че олғаннарны спорт марығларына апарарға кирек полза, автобус гаражтаң сыхчаох, автобуснаң чӧрер правалығ водитель табылча. Олғаннар ӧӧнiнде Пии аалзар чӧрчелер. Анда волейболҷа, футболҷа, чӱгӱрiсче марығлар удаа иртчелер.
– Пӱӱл пу школадаң 9 класс соонаң 15 азыра пала парыбысхан, наа ӱгредiг чылына, тiзең, читi ӱгренҷі пастағы классха килер. Ирткен ӱгредiг чылында онҷа олған полған, неке. Сағынчам, пiстiң школаа 100-че пала читкiҷе. Хызыл Катамордағы палалар пiссер чӧрчеткенде, аар пiлдiрген, удаа хыстылыстығ полыбысчаң. 30 кiзi хозыл парза, кабинеттерде дее орыннар чидiспин сыхча, – чоохтапча школа тоғынҷызы Анастасия Поминова.
Ӱр ниместе школа наа ӱгредiг чылына тимненiзiн иртiбiскен. Ирткен чылда школаны иптирiне ӱгредiг организациязына 20 муң салковай позыдылған полза, пӱӱл – 10 муң на салковай. Нимее ол читкен? Ӱс чоон банка кӱрең сырға. Аннаң школа тоғынҷылары школаның фойезiндегi полларны сырлааннар.
– Школаны наа ӱгредiг чылына прай позыбыстың кӱзiнең тимнеебiс. Ӱгретчiлер кабинеттерiн иптеп салчалар. Паба-iҷелердең полыс пирерге сурынминчабыс, айланған ползабыс, килерҷiктер, неке. Олғаннар, пiр ӱртӱнде школазар килзелер, алызығларны кӧр салып, ӧрiн парарлар тiп сағынчабыс, – чоохты узаратча Анастасия Поминованың хада тоғынчатхан арғызы Елена Фейлер.
Школа тоғынҷылары Елена Фейлер паза Анастасия Поминова поллар сырлапчалар
Cолбыда «Берёзка» олған сады пар. Андар 30-ча пала чӧрче. Амды пу олған садынзар iдӧк Новокурсктағы иркеҷектер чӧрчелер. Андағы олған садында тыхтағ тоғыстары парчалар, ирткен чылда, тiзең, «Берёзкада» тыхтағ иртірілгенде, Солбыдағы палаҷахтарны Новокурсксар ал чӧрҷеңнер. Iди iкi аалның олған садтары удур-тӧдiр хабазызып чуртапчалар.
«Берёзкада» прай iкi группа. Пӱӱл андар пiр час алтабысханнарның килерi кӧрiлче. Пабаларға паза iҷелерге тоғысха удаа ирте сығарға килiсче нооза, аннаңар олар палаларын олған садынзар ирте ағылчалар. Iдӧк иркелерi пасхаларынаң чоох алызар ӱчӱн, паба-iҷелер оларны олған садынзар пирерге кӱстенчелер.
– Ирткен чылларда палалар пiссер алты частыға теере чӧрчеткеннер, анаң школазар тимнеглiг классха парыбысчаңнар. Че ӱр ниместе пу класста олғаннарны ӱгредер специалист чох пол парған, аннаңар амды олғаннар читi частыға теере пiсте полчалар, школаа мындох тимненчелер, – чоохтапча воспитатель Лариса Золотых.
Мының алнында пу олған учреждениезi 8.00 час иртеннең 17.00 час иирге теере тоғын турҷаң. Че анзы кӧбiзiне килiстiре полбаан. Хай пiреезiне 8.00 часта тоғыста поларға кирек нооза, иирде, тiзең, 18.00 часха теере тоғынчалар. Аннаңар ӱр ниместең палаларны олған садында улам ирте алып пастааннар, анда олар орайға теере полчалар. Олғаннарны иртен иртӧк воспитательлернiң полысчылары удурлапчалар, иирде паба-iҷелерге пирчелер. Кӱнде нинҷе-де хати азырапчалар.
– Иркеҷектерні аймах чииснең азырирға кӱстенчебiс. Айда паба-iҷелер олған сады ӱчӱн iкi муңҷа салковай тӧлепчелер. Кӧп палалығ сӧбiрелернiң паза СВО араласчыларының палалары ӱчӱн хазна тӧлепче, – чооғын узаратча Лариса Викторовна.
«Берёзка» олған садының тастында илееде аймах ӧңнiг чахайахтар одыртылых. Оларның аразында беседкалар, чилеңместер, тағыҷахтар паза даа пасха ниме-ноо турғлапча. «Берёзканың» заведующайы Людмила Владимировна Шандро, аймах грант марығларында аралазып, оларны турғызар оңдай тапхан. Ол олған садын иптирiне кӧп кӱс салча.
Клуб + библиотека
Солбыдағы клуб библиотеканаң хада пiр турада орныхча. Ол пу аал чӧбiнде ӧӧн Культура туразы полча, Новокурсктағы, Хызыл Катамордағы, Хаалдағы клубтар – аның филиаллары. Тӧрт клубнаң Хакасияның саблығ культура тоғынҷызы Александр Геннадьевич Ральников устапча. Ол 40 чыл азыра Солбыдағы клубта хоос устағҷы полған, халғанҷы нинҷе-де чыл аннаң устапча.
Аалларда прай пайрам-ӱлӱкӱннер иртiрiлче. Ағаа хоза, тӧрт аал удур-тӧдiр концерттернең удаа ааллас чӧрче. Cолбыдағы клубта теелбектенҷең, сарнаҷаң, холнаң узанҷаң кружоктар иртiрiлче, ағаа хоза улуғларның хоры пар. Анда аалдағы чайаачы ирен-ипчiлер сарнапчалар.
Солбы аал чӧбiне кiрчеткен библиотекалар Пии аймаандағы ӧӧн библиотеканың филиаллары полчалар. Солбыдағызында кӧп кинде чыыл партыр. Сизiнчем, оларның аразында хакас кинделер чоғыл. Хайди тiпче библиотека тоғынҷызы Наталья Сафронова, аалда нинҷе-де ле хакас кiзi чуртапча, олар даа пос тiлiн ундут парирбыс тiпче одырлар. Аалда хакас тiлiн пiлчеткен кiзi чохта, хакас кинделер библиотекада чоғыл даа. Итсе-де, халғанҷы алты-читi чыл библиотеканың чыындызы пасха даа кинделернең толдырылбинча.
– Олғаннарға сiлiг ӧңнернең чазалған кинделер удаа сығарылчалар, олар палаларның хайиин тартчалар. Че пiске андағ кинделер ағылбинчалар. Аннаң пасха, пiстiң компьютер техниказынаң сидiксiнiс пар. Мының алнында чуртағҷылар пiссер айланҷаңнар, пiс оларға кӧп нимес ахчаҷахха ол-пу пiчiктерiн хобыр пирчеткебiс. Принтер оодыл парғанда, пiс оларға полыс полбинчабыс. Iдӧк интернеттi ӱзiрiбiскенде, ол-пу пiчiктернi ыс полбинчабыс. Итсе-де, аалда прай даа сотовай палғалыс
тар уйан тоғынчалар, – хомзынча Наталья Дмитриевна.
Библиотека тоғынҷызы Наталья Сафронова
Чайаачы тоғынҷыларға ӧӧн тоғыстаң пасха, удаа пасха кирекнең айғазарға килiсче. Анзы чал ахчазынаң палғалыстығ. Нинҷе-де чыл изере оларның счеттары чабыхтаңар, тоғынып алған ахчаларын алып алар ӱчӱн чарғызар сыбыра айланарға килiсче.
«Вайлдберриз» чох чуртас чоғыл
Солбы аалда тӧртче садығ туразы тоғынча. Iдӧк аалда «Вайлдберриз» паза «Озон» товарлар позытчаң орыннар пар. Чазырбин чоохтаза, аалда оларны кӧр салғанда, таңнастығ пiлдiр парған. Олар городтарда, муниципалитет кiннерiнде, поселоктарда хаҷанох тоғынчалар, че аалларзар чидiп алғанына хайхап парғабыс.
Солбыдағылар «Вайлдберризте» ниме чахыпчатханын пiлiп аларға хынығ полыбысхан. Аны пiлiп алар ӱчӱн, товарлар позытчаң орынзар парғабыс.
Товарлар позытчатхан орын
– Пiс ирткен чылда кӱскӱзiн азылғабыс, – чооғын пастапча андағы тоғынҷы Татьяна Попова. – Аның алында аалдағылар аны-мыны аларға Саяногорсксар чӧрчеткеннер алай ба андағы «Вайлдберризте» товарларын алчатханнар. Позыбыстың мындағ орын азыл парғанда, чон пеер садығ туразынзар ла чiли чӧр сыххан. Садығ туразынзар халас-сӱтке килчелер, мындох товарларын алып алчалар. Пiстiң аал чӧбiне кiрчеткен аалларда товарлар позытчатхан орыннар парох. Чон товарларны хынып чахыпча: орғаннар, телевизорлар, комодтар, микроволновкалар, блендерлер. Часхызын чон ӱӱҷiкте тудынҷаң-хабынҷаң ниме-ноо алчатхан: кӱрҷек саптарын, тяпкалар, лейкалар, ӱреннер. От паза орғах айларында школа кип-азаа, рюкзактар паза канцелярия товарлары уғаа кӧп килчелер. Паба-iҷелер палаларын прай даа маркетплейстер пастыра школаа тимнеп алчалар. Мин позым даа палаларымны прай анда тонандырчам. Ноғадаңар? Аар-пеер парарға кирек чоғыл, паалар садығ тураларындағызынаң пасхалалбинча. Ағаа хоза, анда товарлар аймаа улуғ. Машина Ағбаннаң кӱнде ӱс-тӧрт хати килче. Аалда «Вайлдберриз» паза «Озон» чох чуртас чоғыл.
Худай ӧргезi
Полған на аалда Худай ӧргезiн кӧрбессiң, Солбы аал ортызында, тiзең, ол пар. Хайди чоохтапчалар орындағы чуртағҷылар, Худай ӧргезi хаҷан-да садығ туразы полтыр. Че иң пастап ол амғы клуб орныхчатхан орында туртыр. Ағастаң пӱдiрiлген тигiриб 1946 чылда сiлкернiң 6-ҷы кӱнiнде кӧй парған. Ол Хызыл нымырха кӱнi полған. Соонаң абыс Николай (Михалев) устаанынаң аалдағы садығ туразын тигiриб идiбiскеннер.
Солбыдағы Худай ӧргезi
Амды полған на тынағ кӱнде паза худай ӱлӱкӱннерiнде тигiрибде чон тығырама полча. Солбыдағылардаң пасха, андар iдӧк хонҷых ааллардағы чон чыылысча. Службаны абыс Дмитрий апарча. Ол Ағбаннаң Солбызар сыбыра кил парча. Ол iдӧк пу тураны, тасты-iстiнең тыхтап, прай иптеп парир. Аннаң пасха, Худай ӧргезiнде палаларны кiрӧске тӱзiрчелер, iдӧк ӱрееннернi аннаң тӱгенҷi чолына ӱдесчелер. Сӧӧктi, андар ағылбазалар даа, аның хыринҷа хайди даа апарып, нинҷе-де тус турып алчалар.
Солбы улуғ аал полтыр. Анда прай кирек учреждениелер пар. Чон тураларының тастын иптiг тутча. Ағаа хоза, кӧбiзi тура алнында аймах чахайахтар одыртып чазапча.
Орамаларҷа пастырчатсаң, машиналар аар-пеер ойлас чӧрчеткенiн сизiнгебiс. Солбы аал, тiзең, пiрее аймах кiнiне алай ба поселокка тӧӧй пiлдiр парған.
Сомнар Илона Каковани паза Галина Попованың архивiнең
Автор :
Татьяна Кыштымова, Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
