Чииттерiбiс. Пiстiң чон аразында iзестiг чииттер кӧп. Оларның санында хайди даа Татьяна Костякованы адирға кирек.

Прай ниме кiчiгдең

Татьяна Костякованы ибде тут полбассың. Аның уроктар, тренировкалар, экскурсиялар. Чиит ипчi толдыра чуртаснаң чуртирға харасча. Хакас абахай – астыхпин чӧрерiнҷе (спортивное ориентирование) Россияның спорт узы, пӱӱл Ағбан город синiнде ирткен марығда «Чыл ӱгретчiзi-2025» аарластығ атха турысхан. 2023 чылда, тiзең, велосипедтiг Моол чирiн ибiр пар килген. Ағаа хоза, ол марафоннарда араласча, чорыхчыларға экскурсиялар иртiрче. Татьяна Валерьевнаның таниинаң, пу чидiглерде паба-iҷезiнiң хозымы улуғ. Олар аны посха киртiнерге, чуртаста ӧткiн тудынарға ӱгреткеннер. Чиит ипчi чоохтапча:

– Минiң тӧреен-ӧскен чирiм – Ағбан город. Тамара туңмам пар. Ол Новосибирскте чуртапча. Пабамнаң iҷем спортнаң айғасханын оңнабинчам, че олар ӧткiн тынаға хынҷаңнар. Кiчiгде «Торпедо» стадион хыринда чуртаабыс. Туңмамнаң хада анда иртен-иир ойнаҷаңмыс.

Сӧбiре пазы Валерий Костяков хызыҷахтары ибде одырчатханына тың на хынмаҷаң. Ол Танянаң Томаны тасхар ойнирға, секцияларға чӧрерге кӧӧктiрҷең. Палалары пик хазыхтығ ползыннар тiп сағынған полбас па. Iдӧк Валерий Павлович хызыҷахтарын Пирiкчул аалзар iҷезiнзер тынанарға ал чӧрҷең. Чир-суғҷыбыс чоохтапча:

– Ууҷамда чайғы сай ааллаҷаңмыс. Пабамнаң хада тайғалап чӧрҷеңмiс. Аннаң сығара чӱреемде биологияа паза чорыхтарға хыныс. Ол пiстi халба, чистектер теерерге ӱгреткен. Харчых хазал парза, туңмамнаң хада ӧрiнҷеңмiс. Кiзее хайдағ хорылыс ағылчатханын соонаң на пiлiп алғам. Пабам пiстi ӱрӱктiрбеҷең. Ол хурт-хоосты, тудып алып, ӧртебicчең. Iҷем Светлана Кирилловна – Ултургашевтер хызы. Ол Индiркi Тӧӧ аалдаң. Кип-азах тiкчең ус полып iстенген. Iҷемнiң хабазиинаң, акценттiг дее полза, хакас тiлiнең чоохтанчам, хығырчам.

Светлана Кирилловна «Хакас чирi» газетаа тӧремiл пазынчаттыр. Валерий Павлович, хомзынысха, изен нимес. Ол 14 чыл мының алнында ах чарыхтаң парыбысхан. Тамара вузта «Промышленнай паза чурт пӱдiрии» специальностьча ӱгрентiр. Чиит ипчi тоғызына тӱгеде пирiн салған. Аның устаанынаң килкiм пӱдiрiглер парчалар. Кӧзiдiмге, Тамара Костякова icтенген фирма Томсктағы аэропортта наа терминалны пӱдiрген. Ибдегiлер ағаа поғдархапчалар.

Биологияа хыныс

Тамара Костякова позын пӱдiрiгде таап алған полза, аның пиҷезi олған тузынаң биологияа сабыл парған. Таня «В мире животных», талайның саблығ icтезiгҷiзi Жак-Ив Кустоның наука чорыхтарына чарыдылған кӧзiдiглернi хынып кӧрҷең. Школа тоосхан соонда чир-суғҷыбыс, сағынған сағызын толдырып, ХГУ-зар сыныхтағлар тудыбысхан. Анаң Сибирьдегi федеральнай университетте (СФУ) пiлicтерiн алғытхан. Ағбанда хакас хыс «Биология» кӧстегҷе ӱгренген, Хызылчардағы магистратурада – «Микробиология» кӧстегҷе.

Iдӧк Татьяна студент тузында астыхпин чӧрерiнең айғас сыххан. Ағбанда ол тренер Валерий Иванович Коковтың холында узын таптаан, Хызылчарда – Сергей Владимирович Бизюкиннiң. Татьяна Костякова астыхпин чӧрерiнҷе Россияның спорт узына нормативтi 2013 чылда толдырыбысхан.

Чиит ипчiнiң чооғынаң, ол науканаң айғазарға пӧгiнген. Хакас абахай аспирантураа кiрiбiскен паза Хакас техническай институттың (ХТИ) «Дендроэкология паза экология мониторингi» наука-ӱгредiглiг лабораториязында iстенген. Лаборатория 2012 чылда тӧстелген. Аның тоғысчы ӧмезi Хакасияа, Туваға, Хызылчар крайына паза Бурятияа iстезiглер иртiрче. Ученайлар, сабаллығ ағастар ӧсчеткенiн сыныхтап, ибiркi хайди алысчатханын iстесчелер. ХТИ-ның лабораториязы ырахха сабланчаттыр. Ол Россиядағы ла нимес, iдӧк хырығ озариндағы – США-ның, Швейцарияның, Индияның паза Казахстанның – ученайларнаң палғалыс тутча. Татьяна Валерьевна чоохтапча:

– Лабораторияда он чылҷа тоғын салғам. Пiс чайғызын аймах ағастарның хастырығын чығҷаңмыс, хысхызын оларны iстесчеңмiс. Ноға парыбысхам? Ирiстiг пiлдiр парған. Сизiнгенде, палаларнаң тоғынар кӧңнiм пар. Итсе, аспирантураны тоозыбысхам, диссертация пасчам.

Ӱгретчi тоғызы

Татьяна Костякова Ағбанның 19 № школазында 2021 чылдаң iстенче. Ол география паза биология уроктарын апарча. Частар читкiҷе. Кӧзiдiмге, 2023-2024 ӱгредiг чылында чир-суғҷыбыс 36 час апарған. 2024-2025 ӱгредiг чылында сала ниик арах полтыр, ӱгретчее 26 час пиртiрлер. Татьяна Костякова – класс устағҷызы. Аның ӱгренҷiлерi пӱӱл кӱскӱзiн 9-ҷы классха парарлар. Ағаа хоза, ол уроктағы нимес тоғыс апарча. Проект адалча «Чорыхчыларның тилекейi». Каникуллар сай Татьяна Валерьевна школа ӱгренҷiлерiн Хакасияның чапсых орыннарынҷа – Ӱӱ тағзар, Оғлахсар, Ӧбекелер чолынзар, Оңно тағларынзар – ал чӧрче.

Чиит специалист аймах марығларда аралазарға хынадыр. 2024 чылда кӱскӱзiн ол ӱгренҷiлерiнең хада «Атомнығ урок» тиксi Россиядағы чарыдығлығ марығда узын сынаан. Федеральнай проекттi Россияның просвещение министерствозы паза «Росатом» хазна корпорациязы чуртасха кирчелер. Аның ӧӧн пӧгiнi – ӧсчеткен тӧлнi атом отрасльынаң таныстырары паза ӱгретчiнiң адын кӧдiрерi. Хайди таныхтаан Татьяна Валерьевна, «Росатом» корпорация ӱгретчiлерге платформа тимнеп салған. Специалист анда санға тур салза, ағаа атом отрасльына чарыдылған материалларнаң тузаланар оңдай пирiлче. Ӱгретчi оларның полызиинаң уроктар иртiрче.

Татьяна Валерьевна 8 – 11 класстарның ӱгренҷiлерiне «Таңдағызының экологиязы» урокты иртiрген. Аның халғанҷызынзар саарбахтар, пiлiстерiн сыныхтап, викторинаның сурығларына нандырғаннар. Оларға 10 минута аразына 10 сурыға нандырарға кирек полған. Чир-суғҷыбыстың паза олғаннарның кӱcтенiзi тикке парбаан. Хакас ӱгретчi марығның чарым финалына ирт парыбысхан. Анзы улуғ чидiг. «Атомнығ урок» марығда 3 муң артиинаң кiзi араласхан, чарым финалға 70 на кiзi ирт полған. Чиит ипчi сағыстарынаң ӱлесче:

– «Атомнығ урок» марығда араласханына ӧрiнчем. Пiстiң хазнада кӧп пӧзiк устығ, тирең пiлiстiг ӱгретчi icтенчеттiр. Олар аймах-пасха синде иртчеткен марығларда кӱстерiн сынапчалар. Азах меетте 10 кiзi араласхан. Чарғыҷылар сынап артыхтарының артығын таллаптырлар. Марығны кӧнi эфирде улуғ хырлас айында кӧргем. Азах меетке сыххан улус мағаа кӧзiдiм полча. Олар чiли тоғынарға кирек тiп сағын салғам.

Наа чыл соонда Татьяна Костякованың сағызы толған. Школаның устағ-пастаа чир-суғҷыбысты «Чыл ӱгретчiзi» марыға сығарған.

Город марии

«Чыл ӱгретчiзi» – кибiрлiг марығ. Пiстiң хазнада ол совет тузынаң иртiрiлче. 1992 чылдаң «Чыл ӱгретчiзi» Россия синiндегi арға-мӧрiй полча. Хакасиядағы ӱгретчiлер анда 1990 чылдаң араласчаттырлар. Чидiглер пар. 1991 чылда Сергей Верхотуров 10 иң чахсы ӱгретчi санында полған, 1999 чылда Елена Дудаль 15 иң чахсы специалист cанында адалған. Пiстiң республикаа 2002 чыл танығлығ. Ол чыл Ағбанның 30 № школазының география ӱгретчiзi Дмитрий Тодышев, марығның пис чиңicчiзiнiң cанына кiрiп, хрусталь пеликанын холға кирген.

Ӱгретчiлер арға-мӧрiйi чыл сай иртiрiлче. Ол нинҷе-нинҷе чардыхтаң пӱткен. Пастап марығласчатхан улусха муниципалитеттер синiнде таллағны иртiбiзеpге кирек, анаң регион синiнде посты турыстыра кӧзiт пирерге. Анаң на кем Хакасияның ӱчӱн Россия мариинда турызардаңар чарадығ алылча.

Муниципалитеттер синiнде марығ пӱӱл азығ айында полған. Татьяна Костякованың чооғынаң, тимненiс азынада парған. Ағбандағыларға методика кабинедiнiң cпециалисттерi чахсы хабастырлар. Марығда араласхан ӱгретчiлернең психолог тоғынтыр паза чӧптернең Анастасия Юхнова полысхан. Настя оларны орта чоохтанарға, туртухпасха ӱгреттiр. Арға-мӧрiй тузында араласчылар iкi урок паза пiр мастер-класс иртiргеннер. Татьяна Валерьевна пастап Н.Г.Булакиннiң адынаң лицейнiң 8-ҷi класс ӱгренҷiлерiн Алтынзархы полюстың iстезiгҷiзi Георгий Седовтың чуртас чолынаң таныстырған. Писатель В.Кавериннiң «Iкi капитан» романы аның ӱлӱзiне чарыдылған. Iкiнҷi урокта чоох парған Россияның чир-чайаанынаңар паза аң-хус­тарынаңар. Ӱгретчiнiң чооғынаң, уроктар паза мас­тер-класс пiр тыныснаң ирткеннер. Ағбанда финалға 6 кiзi cыхтыр. Пiрсi пiрсiнең хыйға, пiрсi пiрciнең кӱстiг. Чарғыҷыларға оой полбаан, неке. Салтарында Татьяна Костякова «Чыл ӱгретчiзi-2025» атха турысхан.

Республика марии олох оңдайнаң ирткен. Че уроктарны 11 ӱгретчi иртiрген полза, мастер-классты пис ле араласчы кӧзiткен, оларның санында Татьяна Валерьевна. Ағаа хоза, марығ чабых оңдайнаң партыр. Чиңiс тутхан Таштып аалның 1 № школазының орыс тiлi паза литература ӱгретчiзi Анна Лукашевская. Чир-суғҷыбыс таныхтапча:

– Сынны чоохтаза, марығда аралазары уғаа чӱрексiнiстiг. Прай школа, анаң город ӱчӱн турысчазың нооза. Мағаа киртiнген, iзенген ӱчӱн директор Елена Семёновна Сморговаа, завуч Ольга Владимировна Булгаковаа улуғ алғызымны читiрчем. Миннең хада прай тоғысты апарған завуч Анна Сергеевна Кенкель. Анна Сергеевна – пӧзiк устығ cпециалист, ол полбаан полза, город синiнде дее чиңiс тударҷыхпын ни, iкiнҷiлестiг. Ол минiң планнарымны, хығырып, тӱзеткен. Мындағ чидiге чалғызан чидерге сидiк.

Республика марии соонда кiзiлер «ВКонтакте» социальнай палғалыста сағыстарынаң ӱлескеннер. Илеедезi Татьяна Костякованың ӱчӱн «ағыртыр». Олар чир-суғҷыбысха аннаң андар марығлазарға, наа чиңicтер тударға алғааннар.

Чорыхтар

Татьяна Валерьевнаның хынчатхан кирее – чорыхтар. Аны чир ибiр пар килген тiп полбассың. Че 2022 чылда чиит ипчi арғыстарынаң хада Хырғыс чирiнде тӧрт кӱннiг чорыхта араласхан. Туристтер кӧрiлген дистанцияны чазағ ирткеннер. 2024 чылда ол Азербайджанда пол килген. Анда хакас абахай тағ индiре саналығ чылтыр. Иң танығлығ чорых 2023 чылда полған. Ол чыл Татьяна Костякова, велосипедке одырып, Моол чирiнде 12 кӱн ойлат чӧрген. Ӱгретчi сағысха кирче:

– Моол чирiнде пол килерi – минiң сағынғам сағызым. Ол сидiк чорых, аннаңар тимненiске кӧп кӱс паза тус парыбысхан.

Пастап Таня тренер Константин Овчаруктың устаанынаң велосипедтiг орта чӧрерге, аннаң тузаланарға ӱгренген. Пу кирекке пiр айҷа парыбыстыр. Анаң Моол чирiнзер чидiп аларға киректелген. Костякова арғыстарынаң хада Ағбаннаң Барнаулзар поездтiг читкен, Барнаулдаң Горно-Алтайсксар, Горно-Алтайсктаң Кош-Агачсар – автобустығ. Кош-Агачтаң Ташанта аалзар 40 километр велосипедтiг ойлатханнар. Ташантада хазна хырығларын ирткеннер. Таныхтирға кирек, Моол чирiнде хумнығ чазы, суғны таппассың, итсе, интернетнең сидiкciнiс чоғыл. Ол прай чирде тутча. Пiстiң туристтер суғны, азыхты, кирек ниме-нооны хада ал чӧргеннер. 12 кӱн аразына олар 1000 километр ирт парыбысханнар. Чорых тузында Таня Костякованың велосипедi оодыл партыр. Туристтернiң тыхтаҷаң тирiглерi чоғыл. Полыс пиргеннер орындағы малҷылар. Олар велосипедтiң рамазын пағнаң тыыда палғабысханнар. Ол пағ амға теере тудылчаттыр.

Амғы туста Татьяна Костякова кiзiлернi, палаларны чорыхтарға ал чӧрче. Аккредитацияны ол пылтыр иртiбiскен. Пӱӱл чайғы тооза тыс пiлбес кiзi гид полып iстен парир. Чиит ипчi Хакасияның туризмҷе искiрiглiг кiнiнең (ТИЦ), «Хакасский» заповедникнең тоғынча. Татьяна Костяковазар «ВКонтакте» социальнай палғалыс пастыра айланарға чарир. Ол прай сурығларға нандыр пирер, чорыхха ниме хада алып аларға киректелчеткеннеңер чоохтап пирер. Чоохтазығның халғанҷызынзар чир-суғҷыбыс теен:

– Пӧгiннер кӧп. Кандидат диссертациязын тоозыбызарға кирек. Ниикке чӧрҷең машинанаң чӧрерге ӱгренчем. Тоғызымнаңар чоохтаза, клазымнаң хада пiстi нандырығлығ чыл сағыпча. Палаларның ӱчӱн сағыссырапчам. Минiң кӧрiзiмнең, ӱгретчi – иң кирек тоғыс. Палаларны ӱгредерi хаҷан даа улуғ кирексiнiсте полар.

Cом Татьяна Костякованың архивiнең

Сомда: Татьяна Костякова марығ тузында