9 орғахта – Физкультурник кӱнi. Чыл сай Россияда пу ӱлӱкӱннi орғах айының iкiнҷi чечiмезiнде таныхтапчалар. Пӱӱл ол орғах айының 9-ҷы кӱнiне килiсче.

Физкультурник кӱнi ол физкультура ӱгретчiлерiнiң, спорт школалары тренерлерiнiң паза спорт киреенде тоғынчатханнарның профессия ӱлӱкӱнi полча. Итсе, аны иртен чӱгӱр чӧрчеткеннерге паза, хазых чуртас оңдайын апарып, спортнаң айғасчатханнарға даа таныхтирға чарир.

Спорттың кӧрiмнерi илееде: кӱрес, бокс, футбол, ниик атлетика, хоос гимнастика паза даа пасхазы. Прайзын, сағысха кирiп, адап таа полбассың. Спортнаң айғасчатхан полған на кiзi тренернiң холына кiрче. Тренер, тоғызына хынчатса, ағаа прай чӱреен паза кӱзiн салып iстенчетсе, пӧзiк чидiглерге хайди даа чидедiр. Андағ тренерлернiң пiрсi пик хылыхтығ паза олох туста паарсах кiзi, грек-рим кӱрезiнҷе тренер, спорт узы Валентин Еремеевич Кольчиков полча. Чиит тренер Олимп резервiнiң единоборстволарҷа республиканың спорт школазында пӧзiк категориялығ ӧӧн тренер полып iстен парча. Позының тоғызынаңар паза хайди спортнаң айғазып пастаанынаңар чоохтап пирген.

Валентин Еремеевич Асхыс аймаандағы Оот пилтiрi аалда тӧреен, андағы школада iкi класс тоосхан. Аның сӧбiрезi Ағбанзар кӧс килген. Оолах городтың 20 № ортымах школазында ӱгренген. Спортха тартылчатхан пала пис класста спорт секциязына чӧрiп пастаан. Хайди сағысха кирген Валентин Кольчиков, грек-рим кӱрезиинең айғазарға аны арғыстары хығырғаннар. Ол амды тренер полып iстенчеткен спортзалда спортнаң айғазып пастаан. Олған тузында кiзiнiң сағызы табырах алысча нооза. Хада чӧрген арғыстары секцияны тастабысханнар, ол, тiзең, чӧрерге iдӧк арғаастаныбысчаң полтыр, пiрееде неделяларнаң тренировкаларны иртiрҷең одыр. Cоонаң на спортха тирең тартыл парыбыстыр.

– Мин пастап спортха тың на тартылбаам. Улуғ алғыс минiң тренерiм Александр Михайлович Худяковха. Ол миннең сыбыра айғасчаң. Таң, спортха чайалғанымны кӧрiп, мағаа хайығ салған. Итсе, ол прай палаларға хайығ чахсы салҷаң. Ол тустарда сотовай телефоннар чох полған, тренировкаларға чӧрбинiбiссем, Александр Михайлович ибiмзер дее, школазар даа чиде салҷаң. Тренировкаларны иртiрчеткен ӱчӱн мағаа хатығ чоохтанҷаң.

Минiң аҷаларым олаңай кӱреснең айғасханнар. Кӱрес хаҷан даа турыстығ спорт кӧрiмiне саналҷаң. Кӱресчiлер кӱстiг, пик хылыхтығ паза сыдамах тудыныстығлар. Ибiркiлер оларға улуғласнаң хайчалар. Аннаңар аҷаларым спортнаң айғазарға кӧӧктiрҷеңнер, – сағысха кирiп, чоохтаан Валентин Кольчиков.

Чиит тренер олған тузында, пасха олғаннар чiли, хазна кӱс органнарында, полицияда iстенерге алай ӧрт ӱзiрҷең, МЧС тоғынҷызы поларға сағынҷаң полтыр. Че спортнаң айғазып пастабысханда, ол аны прай позынзар тартып алтыр.

Школада тоғыс класс тоозып, олимп резервi училищезiнзер физическай культура паза спорт тренер-ӱгретчiзi специальнозына ӱгренерге кiрiбicкен. Студент тузында спортнаң айғазып, аймах марығларға чӧрҷең. Ӱгредиин тоозыбысханда, аны Хызылчар крайының сборнайында аралазарға хығырғаннар. Анда ол Хызылчардағы ӱгретчiлер хазна университедiнзер физическай культура паза спорт ӱгретчiзiне ӱгренерге кiрiбiскен. Олох туста Валентин Кольчиков армияа чӧр килген. Хызылчардағы университетте ӱгренчеткен туста ол Ағбандағы олимп резервiнiң единоборство школазынзар кiрҷең, анда олғаннарнаң айғазып, оларны микелерге кӧнiктiрҷең. 2021 чылда ӱгредиин тоос салып, Ағбанзар айлан килген. Мында Александр Худяков тренер тоғызына хығырған.

– Александр Михайловичке улуғ алғызым читiрчем. Ол минiң пастағы тренерiм полча, спортха кӧнiктiрген паза ағаа хыныс чайап салған. Спортсменнернiң уғаа чахсы дисциплина поларға кирек. Тренерiм минi ағаа ӱгрет салған. Iдӧк ол минi олғаннарнаң орта тоғынарға ӱгреткен. Минiң кӧстегҷiм Александр Михайлович – улуғ опыттығ тренер, тоғызымда пик чӧлег полча, прай саринаң хабасча, – чоохтаан чиит тренер.

Валентин Кольчиков позы нимее ӱгренiп алғанынаң паза прай чазыттарынаң пастапчатхан спортсменнерiнең ӱлесче. Ол олғаннарын чыл сай «Баланкуль» олған спорт лагерьiнзер ал чӧрче. Анда палаларнаң хараа-кӱнӧрте хада полып, оларға чахсы хайығ салча. Спорт лагерьiнзер олғаннар микелерiн тыыдарға паза кӱс алынарға чӧрчелер. Оларның иртеннең иирге теере, кӱн тооза, айғасчаң киректерi кӧрiл парча. Иртен турып, разминка полча. Азыранып алған соонаң тренировкалар иртiрiлче. Кӱнӧрткi азырал соонаң тынағ тузы пирiлче, олғаннар узупчалар. Анаң спорт ойыннары алай тренировкалар иртiрiлче. Палаларнаң кӱнзiре айғазып, тузалығ тус иртiрчелер. Палаларға, телефоннаң ойнап, интернетте тузазы чох ниме-ноолар кӧрерге тус таа табылбинча. Иирде, тiзең, олғаннарны «диджей» ӱтертче, саарбахтарның хыниина кiрчеткен дискотека иртiрче. Палалар тосханҷа плесет салып алчалар, анаң узир тус чит килче. Олған лагерьiнде палалар пiр ӧменең тудынарға кӧнiкчелер паза тренер олғаннарнаң пiлiзiп алар оңдай таапча. Iдӧк Валентин Еремеевич позында грек-рим кӱрезиинең айғасчатхан палаларға саарбах тузындағы сидiксiнiстернi тобырарға полысча. Олимп резервiнiң единоборстволарҷа республиканың спорт школазы чыл ибiре тыс пiлбин тоғын парча. Ол спорт школазында, ӧӧн тренер Валентин Кольчиковтаң пасха, Александр Худяков паза Геннадий Боргояков iстен парчалар.

– Пiр кiзее мындағ тоғысты апарарға сидiк поларҷых. Аймах спорт марығларына айда пiрее 4-5 хатап чӧрерге килiс парча. Пiрееде андағ чорыхтарға пiр неделя парыбысча. Аннаңар, тоғысты тӱзiмнiг апарарға сағынчатса, пiр ӧменең тоғынарға кирек. Cпорт школазының тренерлерi аймахтарда, городтың пасха школаларында тоғынчалар.

Спорт школазынзар прай 100-че пала тренировкаларға чӧрче. Чайғы тынағ лагерьiнзер 55 пала парған. Ирткен чылда 45 пала чӧрген. Спорт секциязынзар читi частығдаң сығара чӧрчелер, чибiргi частығлар даа пар. Пiстiң iдӧк профессиональнай спортсменнер пар, олар ӱгренчелер паза тренировкаларға чӧрчелер. Оларға iдӧк чал ахчазы тӧлелче. Че чал ахчазын алар ӱчӱн, оларға чахсы салтарлар кӧзiдерге кирек. Оларның тренировкалары кӱннiң сай иртче. Олар позырахта ла тынанчалар. Спортсар наа ла килген ооллар кӱннiң сай чӧрчелер, че кӱнде пiр хатап тренировкалар полча. Iкi кӱн, чечiмеде паза позырахта, тынанчалар.

Палаларнаң хайди тоғынчам? Пастағызын построение полча, анаң палаларның алнында чоох тутчам. Оларны чуртаста орта пӧгiннер турғызарға, сидiксiнiстернi тобырарға, пӧзiк чидiглерге чидерге кӧнiктiрчебiс. Тренер олғаннарны олаңай ла харбазарға паза кӱстiг поларға ӱгретпинче. Ӧӧнi – палаларны пик хылыхтығ паза орта сағыстығ, тудыныстығ кiзi поларға ӱгрет салары. Анаң разминка иртiрiлче. Соонаң микелернi таптапчабыс. Кӱннiң наа пӧгiннер турғызып, тренировкаларны иртiрер оңдайларны, тоғынҷаң планны пасчабыс. Iдӧк сала тынам кӱн полча, олғаннар, командаларға чарылып, ойыннар ойнапчалар, – чоохтаан Валентин Еремеевич.

Пiлдicтiг, олғаннар саарбах тузында удаа спортнаң айғазып пастапчалар. Олар школазар чӧрерге кӧнiк парчалар, автобустығ алай чазағ даа чӧрерге ӱгренiп алчалар. Ол тусха саарбахтарның хылиинда паза идi-ханында алызығлар полып, олар сидiк хылыхтығ полыбысчалар. Андада тренерлер, хыйа турбин, чииттерге чӧлег поларға кӱстенчелер.

Пӱӱнгi кӱнде чиит тренер Россия первенствозының призёрларын ӧскiр салған – Ильяс паза Руслан Палтушевтернi. Iдӧк Валентин Еремеевичтiң тиксi Россия паза Хакасия марығларының чиңiсчiлерi паза сыйыхтығ орыннарға турысханнар пар.

Тиксi республика чуртағҷыларын паза спорт киреенде тоғынчатханнарны чағдапчатхан ӱлӱкӱннең алғыстап, чылығ сӧстер читiрген Валентин Кольчиков:

– Аарлығ спортсменнер, тренерлер, спорт ветераннары паза физическай культура ӱгретчiлерi, прайзын чағдапчатхан профессия ӱлӱкӱнiнең алғыстапчам! Сiрернiң тiспен тоғызыңар сылтаанда спорт кӧзiдiмнерi чылдаң чылға чахсыланып одырча. Пiстiң тоғызыбыстың ӧӧнi – чииттернi спортха кӧнiктiрерi, оларға пӧзiк чидiглерге чидерге полызары. Аннаңар прайзыңарға сыдамах хылыхтығ поларға паза тоғызыңар ниик парзын тiп алғапчам. Iдӧк прайзыңарға хазых поларға, пос кӱзiне киртiнерге, чиңiстер тударға!

Cомнар Валентин Кольчиковтың архивiнең паза Илона Каковани

Сомда: тренер Валентин Кольчиков спортсменнерiнең хада