Пурунғы хоосчылар iзiнҷе
25.07.2025
Хабарлар
Кӧрігҷілер хоостарны чапсып кӧрчелер
Кӧзiдiг. Хызылчар крайындағы «Сус» музей-заповедникте пiстiң хоосчы Александр Доможаковтың 70 чазына чарыдылған кӧзiдiг азылған
Кӧзiдiг «Пурунғы худайлар iстерiнҷе» адалча. Мин пастап пiл полбинчатхам – ноға пiстiң хоосчының пайрамнығ кӧзiдиин пурнада «Сус» музей-заповедникте асханнар? Анаң анда пiстiң культура министрi полған Леонид Ерёминнең тоғас парғанда, сизiн салғам – ана кем полған пу кӧзiдiгнiң пастағҷызы! Леонид Валентинович «Сус» музей-заповедниктiң директор орынҷызы полчаттыр. Ағаа хоза, музей-заповедник Л.Р.Кызласовтың адынаң Хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейнең чағын палғалыс тутчаттыр.
Александр Викторович Доможаков 1998 чылда 43 частығда чуртастаң парыбысхан. Ол син не час чазап, илееде чайаачы тоғыс артыс салған. Ол 1955 чылда чарыс айында Ағбанда тӧреен. Паба-iҷезi имҷiлер полғаннар. Александр, Ағбанда олған хоос школазын тоозып, Хызылчардағы хоосчылар училищезiнде ӱгренген. Аны тоозып, 1980 чылда Ағбан городсар айланған, композитор паза пианист Татьяна Шалгинованаң хоных тӧстеен. Оларның Аяс оолах тӧреен. Александр Ағбандағы Д.И.Каратановтың адынаң олған хоос школазында ӱгретчi полып тоғынған. Анаң Хакас национальнай школада олған хоос школазын азып алған. Iди ол кӧбiзiн олғаннарны хоостирға ӱгреткен. 1997 чылда Александр Доможаковты Россияның Хоосчылар пiрiгiзiне алғаннар.
Олаңай чуртаста Александр Викторович аймах киректернең айғасхан, ол санда суғдағы туризмнең паза дельтапланеризмнең. 1980 чылларда Хакасияның пурунғы хайаларындағы хоостарны iстес сыххан. Ол кирекке тузын даа айабин турған. Андада хоосчы, Владимир Капельконаң паза аның ипчiзi археолог Эра Севостьянованаң танызып, археология хоостарынаң паза пiчiктерiнең айғас cыххан. Александр Доможаков нанҷызы Владимир Капельконаң хада хайалардағы хоостарны ӧнетiн чаҷыннарға хобырғаннар. Александр амғы чуртасты пурунғы хоосчыларның хараанаң кӧрерге кӱстенген. Тилекейде позының орнын тiлеен тирге чарир.
Александр Викторовичтiң кӧп тоғызы Л.Р.Кызласовтың адынаң Хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейде чыыл парған. Пасхазы Минсуғ, Харатас городтардағы музейлерде паза пасха даа чирлерде хайраллалча. Александр Доможаковтың хакас культуразына хозымы улуғ. Амғы пiстiң хоосчылар ол асхан чолҷа парчалар, пурунғы искусствоға паза кип-чоохтарға айланчалар...
«Чааҷының іҷезі». Хоосчы – Александр Доможаков
Кӧзiдiгнi пайрамни азарына Ағбан городтаң Хакасияның чон артизi, Россияның композиторлар паза театр тоғынҷылары пiрiгiстерiнiң араласчызы Татьяна Шалгинова, аның килнi оолғыҷаанаң хада, iдӧк пiстiң саблығ хайҷы паза скульптор, «Ӱлгер» фольклор ӧмезiнiң устағҷызы Кучен Ай Чарых Сайын паза Л.Р.Кызласовтың адынаң Хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейнiң тоғынҷызы Алексей Ватутин кил парғаннар.
Татьяна Фёдоровна, хоосчы Александр Доможаковтың чайаачы тоғыстарын пу музей-заповедникте чон хайиина сығарғанына ӧрiнiп, улуғ алғызын читiрген. Александрның полған на хоозы алнында ол ниме чоохтирға сағынған полар тiп сағысха тӱсчезiң теен ол.
Александр Доможаковтың пу этноархаика оңдайнаң хоостаанын сағам пасха хоосчылар постарының тоғыстарында апарчалар. Пархазы Багир дее хоостирға хынча. Аяс оолғы Москвада чуртап тоғынча. Маң чох полып, Хакасиязар кил полбаан.
Кучен Ай Чарых Сайын хоосчы Александр Доможаковтың ӱгренҷiзi полған. Ол позының ӱгретчiзiнеңер чылығ сӧстер чоохтанған. Кученов андада Хакас национальнай школада ӱгренчеткен. Ол туста анда Александр Доможаков олған хоос школазын азыбысхан полған. Оолағас хоостирға хынҷаң, аннаңар позын сынирға ол школазар кiрiбiскен. Анда тӧрт чыл ӱгренген. Анаң аны Александр Викторович Ленинградтағы (сағам Санкт-Петербург) олған хоос школазынзар апарған. Слава оолах, cыныхтағлар иртiп, ол школада тӧрт чыл ӱгренген. Анаң олох городтағы И.Е.Репиннiң адынаң хоосчылар академиязынзар кiрiп алған. Анда алты чыл ӱгренген. Пӱкӱлее алза, хоосчы поларға ол он чыл ӱгрен салған!
Ленинградта ӱгренчеткен туста хайдағ-да кӧзiдiгде Александр Доможаковтың хоостары полтыр. Академиядағы хоосчы ӱгретчiлерi, оларны кӧрiп, «хайдағ чарых хоосчы полған» тiп махтаптырлар. «Ол минiң пастағы ӱгретчiм», – чоохтантыр Слава. «О, син хайдағ талааннығзың, андағ ӱгретчiнiң холында ӱгренгезiң», – тееннер олар.
Слава чирiнзер каникуллар сай кил парҷаң. Ӱгретчiзiнең хайди даа тоғасчаң, аның ибiнде хон таа турҷаң. Хайди хоостапчатханын кӧрҷең.
Музей тоғынҷызы Алексей Ватутин музей устағҷызының адынаң мындағы ынағ ӧмее алғыстас пiчиин читiрген. Удур-тӧдiр ынағласханы культураа улуғ туза полча тiп таныхтаан. Музей тоғынҷылары, Ағбанда позырах сай иртчеткен «Бульвар выходного дня» чӧрiмде аралазып, пiстiң республикадағы хоосчылардаңар, ол санда Александр Доможаковтаңар, кiзiлерге чоохтапчалар.
«Сус» музей-заповедникте наукаҷа директор орынҷызы Леонид Ерёмин, килген кiзiлернi алғыстап, улуғ нимес экскурсия иртiрiбiскен.
Олаңай кiзее Александр Доможаковтың хоостарын оңарарға сидiк полар. Хоосчы пастағы туста реализм теен оңдайнаң тоғынған. Iди ол туған-чағыннарының омаларын, чир-чайаанны алай iдiс-хамысты чайап турҷаң. Че соонаң, пiстiң пурунғы хайадағы хоостарны iстезiп, искусствода наа чол асхан. Аны этноархаика адап салғаннар. Александр, хоосчы философ полып, пiстiң тилекейнiң, хамнарның паза олаңай кiзiлернiң чазыттарын хоостары пастыра кӧзiт сыххан. Кӧп хоос хамнардаңар полған. Хам – ол сыбырағҷы алай тӧлкеҷi кiзi нимес, хам – ол кiзiлернiң арачылағҷызы. Ол чабал хуттарнаң харбасча, кiзiлернiң хуттарын айландырча. Чир ӱстӱнде чабал паза чахсы, чарых паза харасхы iкi тиң полчалар. Iди чарыхты пiс харасхы пастыра паза чахсыны чабал пастыра пiлiп алчабыс. Олар, iди кӱрезiп, чуртасты алнынзар апарчалар...
Амды пiс iзенербiс, хоосчы Александр Доможаковтың 70 чазын Ағбанда алғым таныхтирбыс, хоостарын кӧрербiс.
Сом «Сус» музей-заповедниктiң ВКонтакте страницазынаң, хоос «Живопись Хакасии» альбомнаң алылған
Автор :
Илья Топоев
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
