Тайға кiзiлерi
16.07.2025
Статья
Тасталған аалыҷах
Чоох
Аалдаң ырах ниместегi харағайлығ арығдаң, азахтарынаң чадап ла пасчадып, iнек сых килген. Аның мойны паза хабырғалары прай тырбахтал парғаннар, ханы тирең палығлардаң сарғал парған отха тоолаан. Iнек, чолны даа кӧрбин, оорли ла пас парчатхан. Кинетiн ол, тыыда орли тӱзiп, хабырғазына аңдарыл парған. Анаң, тыны хызып, тырбаңнап сыххан.
Cтепан Корнеевтiң хызы Анфиса, аалдағы хутухтаң иңнес чӱктенiп, суғлығ iкi кӧнек апарчатхан. Ол аңдарыл парған iнектi ырахтынох кӧр салған паза чӱреене соох сабыла тӱскен. Анфиса, андар чағын пас килiп, постарының iнегiн танып салған. Оларның iнегi амыр хылыхтығ паза ибзер хаҷан даа тузында читчеткен мал полған. Iдӧк сӱт кӧп пирчеткен.
– Пабаң, iҷең! – кӧнектерiн чирге тӱзiрiп, хысхыра тӱскен Анфиса. – Iнеебiс ӧл парир!
Анфиса ибзер чӱгӱрген. Ӱр дее полбаанда, пабазы Cтепан, оградадаң сығара чӱгӱрiп, iнек чатчатхан орынзар маңзыраан. Анда аалдағылардаң нинҷе-де кiзi турчатхан.
– Кемнiң малы полҷаң пу? – чоохтанған кем-де.
– Пiстiң iнегібiс, – чағын пас килiп, кӧӧ чох нандырған Cтепан. Анаң соонҷа чӱгӱр килген ипчiзiнзер айланған:
– Тоня, минiң мал сохчаң узун пычағымны ағыл кил.
– Арса, iнеебiс азахха турып алар, – кис салған фартугын тутхлап, ағырин чоохтанған ипчiзi.
– Хайда-аң, – хол сапхан Cтепан. – Ханы прай ах парир. Соғыбызарға кирек, ирееленмезiн.
– Хайран iнегібiс, хайдағ аңа iди тутхлат салған ни, – харах чазын тӧгiп ала, Антонида ибзер парған.
– Кӧрзер! Палығлары хайдағ тирең! – ӱрӱгiп ала чоохтанған хонҷых чуртапчатхан Иван Шустов. – Хысхыснаң ыра-чара тартханға тӧӧй. Пӱӱр алай аба полбазын.
– Сын даа полар, – хозылған ағаа аал пазында чуртапчатхан Пасюк. – Мин ӱр ниместе тайғада аба ходыр салған тӧкпестернi кӧргем. Арса, пу iнектi олох аба пiди уғзап салған.
Ол туста Cтепан ипчiзi ағыл килген пычахнаң iнектiң тамаан кизiбiскен. Iнек, пазох пiр-iкiҷе хати тырбаңни тӱзiп, сым чадыбысхан. Хыйыбысхан тамаанаң кӱрең хан чирзер чайылған.
– Cтепан, мин амох ат кӧл килим. Ибiңзер апар саларға кирек.
– Мағаа iнектi сойарға полыс пирiңер, – чоохтан салған Cтепан. – Анаң час ит алып аларзар.
– Полыспин за, полызарбыс, – нандырған хонҷых Иван.
Иирзер iнектi прай сойып, кисклеп салғаннар. Антонида, иттiг ӱгре пызыр салып, cтол салыбысхан. Иреннер, холларын тасхарох чуунып, ибзер кiрiп, стол кистiне одырғлааннар.
– Алғыс сiрерге полыс пирген ӱчӱн, – хабах арағазын иреннерге ӱлеп, теен Cтепан.
– Пiске, тайға пори чуртапчатхан кiзiлерге, удур-тӧдiр полыс турарға кирек. Чалғыс кiзее мында чуртас чоғыл.
– Анзы орта, – пазын икеен хонҷых Иван. – Иргi тустаң сығара iди чуртапчабыс.
Орайға теере одыр салғаннар. Iзiбiскен соонда чоох-чаах ӱзiлбинiбiскен. Анаң хайди полза тарас сыхханнарында, Cтепан Пасюкка ағырин чоохтанған:
– Син пiлчезiң ме, пiстiң хыс синiң оолғыңнаң ынағлас чӧрче.
– Пiлчем чи,– кӱлiнiбiскен Пасюк. – Алай син тоғырзың ма?
– Чох, – удур кӱлiнген Cтепан. – Мин тоғыр нимеспiн. Ипчiм дее тоғыр нимес, я?
Ипчiзi, тапсабин, пазын икiп салған.
– Че, андағда холың пир! – Cтепан Пасюкка холын сунған.
– Чӧптес салдыбыс, я, – холын пирген Пасюк. – Син, Иван, киречi пол!
– Чахсы, – чарасхан Шустов. – Сёмка хомай нимес оол. Аннаң хада тайғада даа хорғыстығ нимес.
Пасха пӧлiкте одырчатхан Анфиса, хызар парып, cым-туйуххан тасхар сыға халған.
Семённаң Анфиса cуғ хазында одырғаннар. Тигiрде мӧңiс табыснаң турналар ӧӧрi чылығ чирзер учухчатхан. Анфиса оларның соонҷа iдӧк мӧңiс кӧр турған.
– Нимее кӧңнiң тӱсче? – хысты иңнiнең хуҷахтап, сурыбысхан Семён.
– Кӱскӱ пасталарға чӧр. Тус хайди табырах иртче. Ноға-да чӱреем сыстапча, хайдағ-да чобағ поларға тӧӧй...
– Кӱскӱзiн хаҷан даа iди полча, – чоохтан салған Семён. – Анаң пазох часхы килер. Прай ниме чарып сығар... Мин сағынчам, паба-iҷеңзер худа ызарға. Алынҷа чурт саларбыс.
Анфиса оолның чалбах кӧкciне пазын салған. Ағаа уғаа истiг полыбысхан...
Че Семённаң Анфисаа хада ӱр чуртирға килiспеен. Семённы, кулак идiп, ызыға ызыбысханнар. Анфиса Андрей оолғыҷаанаң паза туғаннарынаң хада тӱн тайғазар тискеннер. Соонаң Илбек Ада чаа тузында пабазынаң оолғы Берлинде тоғас парғаннар. Андрей оолғы офицер полған. Кӧкciн орден-медальлар чазаан. Чаа соонда ибзер айланғаннар. Анфисанаң Семён ӱр чыллар кӧрiспеен соонда тоғасханнар. Iкiзiнiң дее састары прай хырал парған.
Анаң чаа соондағы сидiк чыллар пасталғаннар. Кiчиҷек аалыҷах аринҷа тiрiл сыххан. Чаадаң хазых халған иреннер айланғаннар. Иңзерiлген туралар нааҷылалғаннар. Палалар табыстары ӧрчiлiг яңыланғаннар.
Андрей оолғы техникумда ӱгренген соонда партийнай тоғысха алылған. Тӧреен аалынзар кил турарға даа маң чох полыбысхан. Iди тӱрчедең аны КПСС райкомының пастағы хачызына турғысханнар. Ол полған 1960 чылларда.
Пiрсiнде Андрей Семёновичтiң кабинедiнзер аал хонии пӧлиинiң устағҷызы кiр килген. Ол холында чаҷыннар тутхан.
– Корнеев арғыс, областьтаң чахығ килген, – теен устағҷы. – Кiчiг аалларны, чох идiп, пiр улуғ аалзар кӧзiрерге. Мына ол ааллар.
Ол Андрей Семёновичке чаҷыннар суни пирген. Пастағы хачы, оларны хығырып, позының аалыҷаан анда кӧр салған. Пазына хан ойли тӱскен.
– Анда кiзiлер иптiг ле чуртапчалар нооза, – хысхыра тӱскен ол.
– Андағ чахығ Москвадаң парча, – чоохтан салған аал хонии устағҷызы. – Пiс пiр дее ниме ит полбаспыс.
Пiр кӱнiнде КПСС-тың областьтағы пастағы хачызынзар парған.
Пастағы хачы Громов Андрейнiң пастағы сӧстерi соондох аны тохтадыбысхан.
– Полған на кiчiг аалзар чарытхы тартарға, школалар пӱдiрерге хазнаның артых ахчазы чоғыл, – хатығ чоохтанған ол.
– Че кiзiлер анда тӧрееннең cығара чуртапчалар! – сала хысхырбин чоохтанған Андрей Семёнович.
– Амды пасха тус! Толдыр чахығны!
Андрей Семёнович, саңай кӧңнi тӱс парып, ибзер айланған. Ӱр дее полбаанда, пабазы чиде салған.
– Син алҷаах парғазың ма? – кiр ле килiп, стол сапхан ол. – Тӧреен аалыңны чох идерге бе?
– Пабаң, мин ниме идiп алам, – ахтанған оолғы. – Ӧӧртiн прай пӧкчелер.
– Удурлазарға кирек! Сым на одырчазар! – iзiк тазылада чаап, Семён сыға халған.
Аалдағы апсахтар паза иреннер, чыылызып, хайди поларынаңар чоохтасханнар.
– Мин пiр дее чирзер кӧспеспiн, – чоохтанған Иван Шустов. – Хайди даа итсiннер минi...
– Мин дее парбаспын, – хозылған Пасюк. – Минiң мында прай туғаннарымның сӧӧктерi чатча...
Илееде тус ирт парған. Андрей Корнеев, пенсияа сығып, городта халған. Пiрееде ле тӧреен аалыҷағы полған орынзар килiп, ибiре кӧр турған. Аалыҷах полған орында чиит ағастар ӧс парыбысханнар.
Андрей Семёновичке, ағастарның чилге суулапчатханын тыңнап, пiрееде паба-iҷезiнiң паза аалдағы кiзiлернiң чоохтары истiл парыбысчатхан.
Михаил Табаткин
Хоос интернеттең алылған
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
