Марығ. Пу наада Л.Р.Кызласовтың адынаң чир-суғ ӱгренҷең Хакас национальнай музейде устапчатхан тоғынҷылар тимнирiнҷе президент программазын тоосхан кiзiлер аразында «Чыл менеджерi-2025» марығ ирткен.

Пӱӱл марығ 16-ҷы хати полды, пастағызын на Хакасияда. Анзы тиктең нимес – пылтыр пiстiң регионнаң iкi идiнҷек марығ чиңiсчiлерi санында полыбысхан. Саяногорсктағы идiнҷек Алёна Чернявскаяның «ГУСЫР – ӧcкi сыры сығарызы» паза Роман Чегловтың «Стриж, популяризация беспилотников» проекттерi iкi номинацияда чиңiс тутхан сылтаанда, холдаң холға пирiлчеткен кубок Хакасияа пирiлген паза пӱӱл «Чыл менеджерi» марығ пiстiң регионда иртiрiлген.

Пӱӱнгi кӱнге Алёна Чернявская президент программазы ассоциациязының республикадағы пӧлиинiң президентi полча, аннаңар хазнабыстың пасха регионнарынаң килген араласчыларны удурлаан.

Хакасия пазы Валентин Коновалов марығны пайрамни асхан паза араласчыларға чонға паза экономикаа тузалығ проекттернi чуртасха кирер наа оңдайлар таап аларға алғаан.

– Сiрернiң проекттерiң – ол экономиканы тыыдарына паза чон чуртазын чахсыландырарына хаалағлар. Пӱӱн сiрер пос регионнарың ӱчӱн турысчатханынаң пасха, iдӧк Россияның устаҷаң школазының таңдағы кӱнiн тӧстепчезер. Опыдыңар, кӱcтенiзiңер паза узыңар иң пӧзiк чидiге чидерге полыссын, – теен Валентин Коновалов.

«Устапчатхан тоғынҷылар тимнирiнҷе федеральнай ресурс кiнi» федеральнай бюджет учреждениезiнiң директоры Андрей Бункин чарғыҷыларның кнезi полған. Аның таниинаң кадрлар программазы 1997 чылдаң сығара тоғын сыххан. Аның полызиинаң предприятиелер устағҷылары даа, олаңай тоғынҷылар даа ӱгрен сыхханнар.

«Чыл менеджерi» марығ хазнабыстың идiнҷектерiне опытнаң ӱлезерге, пос киреенең айғазар наа оңдайларнаң таныстырарға полысча. Пу марығда араласчылар инвесторлар хайиин тартып аларға паза проекттерiн пасха даа регионнарда чуртасха кирерге оңдайлар таап алчалар.

«Чыл менеджерi-2025» марығда президент программазын тоосхан кiзiлер кӧрiгҷiлер полғаннар. Ағбандағы идiнҷек Илона Топоева оларның аразында полған.

– Мин пылтыр президент программазын тоосхам. Казаньда очнай паза заочнай оңдайнаң ӱгренгем. Азығ айында студенттернiң талластырии иртче, сiлкер айында – проекттер арачылиры. Кӱскӱде ӱгредiг пасталча. Студенттер хайдағ ВУЗ-та пiчiкке тур салғаннар, ол регионзар чӧрчелер. Мин Казаньдағы федеральнай университетте пiчiкке тур салғам. Андар чылда пис хати пар килгем.

Мин «Пос кирее фабриказы» социальнай проектiмнi арачылаам. Аны хоостыра 6 – 17 частығ олғаннарны пос киреен апарарға ӱгретчем.

Марығ хайди иртчеткенiн кӧрiп, соонаң аралас кӧрерге сағынчам. Араласчылар аразында улуғ опыттығ паза проекттерi тоғынчатханнарын сизiнчем. Аннаңар пос киреендегi дее, чонға тузалығ даа проекттер кӧрiп аларға сағынчам, – сағызынаң ӱлескен Илона Топоева.

Коммерческай проекттер мариинда Хакасиядаң, Хызылчар, Алтай крайларынаң, Калуга, Ленинград, Томск, Кемеров областьтарынаң сигiс проект марығласхан. Пiстiң республикадаң президент программазын тоосхан, «Хакасияның инфраструктуразы устапчатхан компания» ООО-ның директоры Денис Пауль араласхан. Ол, «Харатастағы» аал хонии промышленнозы паркын пӱдiрерiнҷе проектiнең таныстырып, iкiнҷi орынға турысхан. Таныхтирға кирек, «Харатастағы» аал хонии промышленнозы паркы нинҷе-де чыл пӱдiрiлче, аны тӧстирiне хазна хабазии пирiлген. Хакасияның экономика тилiзi министерствозы проекттiң ӧӧн кураторы полча. Аал хонии промышленность паркы аал хонии ас-тамаа сығарызына кӧстелген. Анда чарытхы пар даа полза, аның кӱзiн ӧскiрерге киректелче паза пис муң квадраттығ метр улуғ тура пӱдiрерi пӧгiнде турча. Парк тимде полза, аал хонии ас-тамаан сығарарына орыннар пирiлер, 100 кiзее тоғыс тӧстелер. Проект чуртасха кирiлген соонда, 4,5 чыл пазынаң хорадылған ахча айландырылар.

Чонға тузалығ проекттер мариинда iдӧк сигiс араласчы полған. Олар Хакасиядаң, Новосибирск, Калуга, Омск, Томск областьтарынаң, Алтай паза Хызылчар крайларынаң полғаннар.

«Сибирьнiң кресен-фермер хоныхтары паза аал хонии комплексi» ассоциациязының директоры Андрей Попков «Баран Талған» ас-тамах фестивальы проектiнең таныстырған. Пу фестиваль уғаа хынығ иртче. 2024 чылда ас-тамах фестивальында ӱс рекорд турғызылған: Хакасияның картазы оңдайынаң торт, иң килкiм «Чафан» салат, талғаннаң тимнелген 2024 конфет. «Чыл менеджерi-2025» марығ араласчылары проекттi кӧргенде, уғаа хайхааннар. Ол «Чонға тузалығ проект» номинацияда ӱзiнҷi орын алған.

– Мин 2018 чылда президенттiң программазынҷа ӱгренгем. Пылтыр «Баран Талған» ас-тамах фестивальы Нижний Новгородта тиксi Россияның премиязында iкiнҷi орынға турысхан. Пӱӱл чарыс айында фестиваль ӱзiнҷi хати иртiрiлер. Ноға ол чонға тузалығ проект тiп адалча? Аны хоостыра чииттерге профессия табарынҷа тоғыс апарылча паза, Хакасиязар кiзiлер кил турзын тiп, пiстiң регионның ас-тамаа сабландырылча. Президент программазы мағаа кӧп пiлiс пирген, хайзын мин тоғызымда ӧткiн тузаланчам, – сағызынаң ӱлескен Андрей Попков.

Татьяна Вайнбендер марығда Хызылчар крайы ӱчӱн турысхан. Аның «Нейропрактик» проектi арған сағысты пос киреенде тузаланарына чарыдылған.

– Амғы туста нейросетьнең кӧп кiзi тузаланча. Че оларның пiр ле процентi нейросетьнең пiлiнiп тузаланча, кӧбiзi – законны сайбап.

Минiң проектiм арған сағысты ӱгренерiне ле кӧстелбеен, че iдӧк аннаң пос киреенде орта тузаланарына. Аннаң орта тузаланза, хорадығларның синiн хызырыбызарға паза парыс синiн ӧскiрiбiзерге чарир.

2025 чылда арған сағыстың пос киреенең айғазар оңдайларынаң тузаланған компаниялар тоғыстарын 55 процентке чахсыландырыбысханнар, – таныхтаан Татьяна Вайнбендер.

Калуга облазындағы идiнҷек Егор Шкодин «Чыл менеджерi-2025» марығның «Бизнес-проект» номинациязында чиңiсчi полыбысхан. Аның «Цементум» проектi цемент сығарызында альтернатива топливозы тузаланғанына чарыдылған. Ол топливо чир-чайаанға ӱрег ағылғанын, похсах паза хорадығлар синiн хызырарға полысча.

«Социальнай проект» номинацияда Томск облазынаң Анна Ничук «Сӧбiре хазии академиязы» проектiнең утып алған.

2026 чылда «Чыл менеджерi» марығ Калуга облазында иртер тiп чарадығ алылған.

Сомда Хакасия пазы Валентин Коновалов «Чыл менеджерi-2025» марығ араласчыларынаң, чарғыҷыларынаң хада

Сом Илона Каковани