Конференция. Ӱр ниместе Ағбан городта тиксi Россия синiнде наука-практикалығ улуғ конференция iкiнҷiзiн ирт парған.

Пӱӱлгi конференция от айының 2 – 4 кӱннерiнде полған. Ол «Развитие социально-экономического, научно-технологического потенциала регионов как фактор укрепления позиции России в современном мире» адалған. Конференцияның тӧстегҷiлерi Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозы паза республиканың экономика тилiзiнiң министерствозы. Ӧӧн тоғысты апарған Хакасияның тiл, литература паза тархын наука-iстезiг институды (ХакНИИЯЛИ). Оларға пасха даа министерстволар паза хазна, халых организациялары хабасханнар.

Конференция пӱӱл Хакас Республиканың кӱнiне паза ХакНИИЯЛИ-дағы экономика паза социология пӧлиинiң 55 чыл толғанына чарыдылған.

Пу улуғ чыылығның пастағы кӱнiнде Ағбан городсар конференция араласчылары чыылысханнар. Олар Москва, Санкт-Петербург, Кемеров, Хызылчар, Новосибирск, Иркутск паза пасха даа городтардаң, iдӧк Саха (Якутия), Пӱрӱт, Тува, Алтай республикалардаң ученайлар полғаннар.

Олох кӱнде ХакНИИЯЛИ-ның конференц-залында тегiлек столлар, мастер-класстар паза конференция сурығларынҷа чоохтазығлар иртiргеннер. Иирде «Читiген» театрның улуғ ӧргезiнде «Айланыс» фольклор ӧмезiнiң сарыннарын искеннер.

Наука-практикалығ конференцияның ӧӧн тоғызы iкiнҷi кӱнiнде полған. Ол кӱн Хакас Республика тӧстелгенiнең пеер 34 чыл толчатханын таныхтааннар. Чыылығны апарған Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозының национальнай ӱгредiг пӧлиинiң пастығы, педагогика наукаларының кандидады Ольга Доможакова.

Пастап чыылысхан чонға Хакасиядаңар хысхаҷах видеофильм кӧзiткеннер, хайда пiстiң чирнiң сiлiг орыннарынаң ӧкерсiнiп аларға оңдай полған. Анаң аалҷыларны ӱтерткеннер олған национальнай искусство школазындағы «Алтын чир» фольклор ӧмезiнiң араласчылары. Пасха чирдең килген кiзiлерге, хакас кип-азаан кӧрiп, кееркестiг сарыннарны истерге чапсых полған полар.

Анаң алғыстас сӧстерiнең чон алнынзар сыххан Хакасия пазы Валентин Коновалов. Ол пастап прайзын Хакас Республиканың тӧреен кӱнiнең алғыстаан. Iдӧк таныхтаан, Хакасия паза улуғ хазнабыс кӱстiг паза пiрдеезiне пазындырбас ӱчӱн пос науказын паза экономиказын тилiдерге кирек. Республика правительствозы халғанҷы алты чылға наука iстезiглерiне инвестиция ахчазын 20 хати ӧскiрiбiскен. Ол саринаң пiстiң республика Россияда национальнай рейтингтерде пӧзiк орыннарда турча. Республика iдӧк регионнар аразындағы аймах проекттерде ӧткiн араласча. Iди 2021 чылда Хакасия правительствозы пастаанынаң «Кимдегi Сибирь» наука-ӱгредiглiг кiн тӧстелген. Ол кiн Н.Ф.Катановтың адынаң Хакас хазна университедiнде орныхча. Прайзы пiлче, хайди 1990 чыллардағы алызығлар республиканың экономиказын саңай азахха тӱзiр салған. Наука тоғызына ахча пирiлбеҷең дее. Россия прай кирек нименi хырығ озаринаң садыс турҷаң. Ам, хаҷан кӱс алынып алғанда, хайдағ даа хатығ санкцияларға кiлебинчебiс.

Мындағ наука-практикалығ конференцияларда чиит ученайлар араласчатханы орта полар. Олар мында улуғ арғыстарының пiлiстерiн алып алзалар, постарына туза полар.

Хакасия пазының соонда алғыстас сӧстерiнең чон алнынзар сыхханнар Хакас Республиканың Ӧӧркi Чӧп кнезiнiң орынҷызы Леонид Быков, Ленинград облазының идiнҷектер праволарын арачылирынҷа уполномоченнайы Елена Рулева, «Хакасский» хазна чир-чайаан заповеднигiнiң директоры, география наукаларының кандидады Виктор Непомнящий, Хакасияның тилiс чыындызының устағҷызы Александр Мяхар паза пасхазы даа. Олар хысхаҷахти постарының тоғыстарынаңар искiр пиргеннер.

Алғыстас сӧстерiнiң соонаң пленарнай искiрiглер паза темалар хоостыра алынҷа пӧлiктер тоғынып пастааннар. Пастағы пӧлiкте «Территорияларның социально-экономическай паза научно-технологическай тилiзi» тема хоостыра ӱзӱрiглер полғаннар. Iкiнҷi пӧлiкте – туризм киреен тилiтчең сурығларҷа чоохтар паза ӱзiнҷiзiнде «Чиит улус паза сӧбiре» теманы iстескеннер.

Кӧбiзiне туризм киреенҷе пӧлiкте тоғынарға хынығ полған полар. Халғанҷы чылларда хазнада хорылыстар паза хатығластар полып, Россия кiзiлерi пос хазназындағы сiлiг паза танығлығ орыннарҷа чӧр сыхханнар. Пiрее хазналар туризмнең не улуғ парыс итчелер нооза.

Хакасияда даа ааллап килген кiзiлерге кӧрҷең ниме кӧп. Олар пiстiң сiлiг чирлерiбiстi кӧрерге, чон кибiрлерiн паза теелбек-сарыннарын истерге хынчалар. Этнокультурнай туризм аймах-пасха кӧрiмнерге чарылча: аграрнай, религиознай, гастрономическай паза пасхазы даа. Пiреезi Хакасиязар Тун пайрам, Чыл пазы алай Ӱртӱн тойы ӱлӱкӱннернi кӧрерге ӧнетiн килче. Кемнiң-де аалда ӱр нимес чуртап алары килче. Полған на аалҷы кiзi национальнай ас-тамахты амзап аларынаң тоғыр полбас, неке. Ибзер нанчатсалар, аймах сувенирлер аларға сағынчалар.

Аннаңар пiске килген аалҷыларға чирiбiсте истiг паза хынығ тынанып алар оңдайлар тӧстирге кирек. Аалдағы туризмде андағ оңдайлар полар ӱчӱн, хонҷаң туралар, истiг тадар иблер, глэмпингтер алай турада ӧнетiн пӧлiктер идерге кирек. Аалҷыларны сиңмiннiг тамахнаң азырирға, кiчиҷек зоопаркнаң таныстырарға, палыхтир паза мылчада чуунар оңдайлар ползын. Че пiстiң читпес сарибыс парох: хомай чоллар, тасхын чӧрҷең орыннар читкiҷе нимес, iдӧк тоғынҷыларның пiлiстерi тӧбiн. Пiр сӧснең, аалдағы туризмнең чахсы тоғынза, парыс алар оңдайлар кӧп. Хоза тоғыс орыннары поларҷых. Мында хазна ӱлгӱзiнiң хабазии киректелче.

Хакасияның тархынын пiлерге cағынчатхан кiзiлер пар. Хакасия чазыларында нинҷе кӧп кӧзее турча. Тиктең нимес чирiбiстi «Сибирьнiң археология Мекказы» адапчалар. Ағбан пилтiрi аймаанда саблығ Салбых кӱргенi, Порсых ойымы, Боград аймаанда Бородинодағы хуйу, Асхыс аймаанда «Казановка», «Хуртуйах тас» азых музейлер, Таштып аймаанда «Арбыт пiчи» паза пасха даа кӧрҷең чапсых орыннар пар.

Хакасияда iдӧк геологическай парктар пар. Алып алыңар Оғлах тағны, Тойымдағы оймахты, Шира паза Пiлӧ кӧллернi, Сойан-Сус ГЭС-ты паза Саяногорск хыриндағы чирлернi. Андар кiзiлер чыл тооза чӧрчелер.

Пiстiң гастрономическай туризм ағырсымнығ сурығ полар. Кiзiлер хакас ӱлӱкӱннерiнде ле чон ас-тамаан амзап алчалар, Ағбанда андағ кафе алай ресторан чоғыл. Улуғ нимес кафелер пола тӱсчелер, че соонаң, сыдаспин, чiде халчалар. Мында iдӧк республика ӱлгӱзiнiң полызии киректелче.

Пу конференцияда iдӧк ХакНИИЯЛИ-дағы экономика паза социология пӧлиине 55 чыл толғанын таныхтааннар. Аның устағҷызы полча философия наукаларының кандидады Ирина Трошкина. Пу пӧлiк 1970 чылда сiлкер айының 25-ҷi кӱнiнде тӧстелген. Пу кирек ол туста Хакас автоном облазынаң устаан Василий Архипович Угужаковтың сылтаанда идiл парған. Iдӧк соонаң улуғ хозым иткеннер ХакНИИЯЛИ-ның директоры Валентин Абрамович Асочаков, пӧлiктiң пастағы устағҷызы Виктор Львович Бобровник. Анда алты специалист тоғынған. Социология пӧлиинiң тӧстегҷiзi паза устағҷызы полған Валентина Николаевна Белошапкина. Соонаң пӧлiкнең устааннар Владимир Алексеевич Кышпанаков, Валерий Константинович Шулбаев, Пётр Петрович Бурнаков паза Георгий Михайлович Шапошников. Олар Хакасияның социально-экономическай сурығларын iстескеннер, илееде монографиялар пас салғаннар.

Амды пу пӧлiкте Ирина Николаевна Трошкинадаң пасха, Ольга Леонидовна Лушникова паза Георгий Михайлович Шапошников ла тоғынчалар.

Конференцияның ӱзiнҷi кӱнiнде аалҷыларны Салбых кӱргенiнзер паза Оғлах тағ музейiнзер апар килгеннер. Пiстiң чир паза кiзiлер аалҷыларның кӧңнiне кiрген полар тiп iзенiс пар.

Сом r-19.ru сайттаң