Алып тузындағы чарых сағыстары
18.06.2025
Хабарлар
«Хакас чирі» газетаның ӧӧн редакторы Радион Сунчугашев
Пайрамнығ тӧреен кӱнi. Пiстiң газетаның ӧӧн редакторы, филология наукаларының кандидады, аймах-пасха сыйыхтарға турысчатхан Радион Дмитриевич Сунчугашевке – 60 час. Мында аның пай чуртазынаңар хысхаҷах хоос танығлар
Яхсы пiл турлар
Iзiк тохлатчалар. Чурт ээзi кiрерге чаратча. ХакНИИЯЛИ-ның ученайлары, иркiн азыра алтап, изен-миндi читiрчелер, Ағбаннаң килген аалҷылар полчабыс тiп танысчалар. Апсах-иней сағыбаан кiзiлерзер сыныхти кӧрче. Тура ээзi, кӧптi кӧрген, кӧйее чалғаан улуғ частығ аға, кемнер постарынзар кiр килгенiн сах андох систе тартхан, чалахай кӱлiмзiребiскен.
– Суулазарға чӧр турзар ба? – айланча ученайларзар апсах, инейiне самовар турғызарға cӧлеен соонда.
– Я, суулазарға чӧр турбыс, – прайзының алнын алып, амыр ла ӱндестi ХакНИИЯЛИ-ның тiл секторының тоғынҷызы, Орджоникидзе аймаандағы иң ыраххы аалзар наука-тiлег экспедициязынаң килген ӧменiң устағҷызы Радион Сунчугашев.
– Пiстiң тiлнi яхсы пiл турзар ба? – улуғ частығ даа полза, сағыбаан аалҷыларны iзiг чейнең сыйлирға тимненiп, ӧткiн хайын чӧрчеткен туста сурарға маңнанча чурт ээзiнiң инейi.
– Яхсы, яхсы пiл турбыс. Пiстiң полғаныбыстың на позыбыстың пӧгiнi. Мағаа тағлар, холлар, суғлар, кӧллер аттары кирек. Пасхазына айах-самнах, кип-азах, мал-хус аттары кирек полар, – чоохчыл ирепчiнең тiл алызып пастабысты Радион Дмитриевич, оларның алнында пӧгiн-сағыстарын чарыдып.
– Анзын пiл турбыс. Пiссер писательлер дее, ученайлар даа суулазарға кил турлар, – чоохтазыға хозылча апсах.
Ол туста, тiзең, экспедиция устағҷызы хада тоғынчатхан тiлҷiлерге хызыл диалектiнде суулазарға теенi чоохтазарға, яхсы теенi чахсы паза пасха даа оох-теек оңнағларны чарыт пирче. ХакНИИЯЛИ-ның наука тоғынҷылары, пiди ырах килгенде, тусты тӱзiмнiг иртiрерiн орта сизiнчелер.
– Прай ӧменең ырах чорыхха сығарға, анда он-он пис кӱн чуртирға, тiлег тоғызынаң айғазарға хорадығлар илееде киректелче. ХакНИИЯЛИ хаҷан даа пай полбаан. Ахчаны хайдаң алҷаңзар? – пiлерге харасчам тiлҷiлер ӧмезiнiң устағҷызынаң.
– Гранттар ахчазы чи. Пiстiң алныбыста андағ iстезiглiг чорыхха парчан ӧменең ученайлар чӧрбеҷең дее полтырлар. Тiл секторы, тiзең, ӱс чыл изере андағ iстезiглер иртiр турған. Пiр кiзiнiң тоғызы пiлдiрбинче дее. Прай ӧменең чӧргенi уғаа тузалығ паза тӱзiмнiг, – чарытча Радион Дмитриевич.
– Орджоникидзе паза Таштып аймахтары соонда хайдар пар килгезер? – аннаң андар тӱптестiрчем.
– Пии аймаанда полғабыс. Оларның хайзында даа уғаа пай материал чыып алғабыс. Аны ХакНИИЯЛИ-ның фондына пирiбiскебiс. Пасха даа секторлардағы ученайларға туза ағыл турарлар, – ӱндесче филология наукаларының кандидады.
Тiлбестег тоғызы
Гранттар утып, тiл сурығлары хоостыра ӱс чыл изере чорыхтарға чӧргенi 2000 чылларда полған полза, ХакНИИЯЛИ-ның ученайларына 1990 чылларда пасталған пасхаҷыл алызығларда ӧткiн аралазарға килiскен. Илбек хазнабыс изел парғанда, ӱрӱгiстiг алызығлар пасталыбысханнар. Олаңай кiзiлер полардаң, улуғ пастыхтар даа алаң асчатханнар. Хайди поларын пiлбинiбiскеннер. Кем хайди хынча, iди хылынча.
Пiстiң область, Хызылчар крайынаң cығып, республика пол парғанда, Москванаң кӧнi палғалыс тутхан. Че наа пӱдiстiң ӱлгӱзiне килiстiре тимнелген хазна пiчiктерi киректелгеннер. Оларның ӧӧнi Хакас Республиканың Конституциязын тимнирi полған. Владимир Николаевич Штыгашевтiң устаанынаң Хакасиядағы юристтер ол нандырығлығ тоғысха чапсынғаннар.
Пiстiң республикада орыс паза хакас тiллерi хазна тiллерiне саналчатханнаңар чарадығ алылған. Ол сылтағнаң наа алылған Конституцияны хазна тiлiне тiлбестирдеңер марығ чарлалған. Анда хайдағ даа кiзi аралас полар оңдайлығ полған. Аннаңар марығ хазыр парған.
Марығ салтары хоостыра иң артых тiлбестеге саналған ХакНИИЯЛИ-ның тiл секторының устағҷызы Радион Дмитриевич Сунчугашевтiң тоғызы. Таныхтирға кирек, Россияның хайдағ даа субъектiнiң конституциязына чуртас ағыны позының алызығ-тӱзедiглерiн кирче. Ідӧк Хакас Республиканың Конституциязына тӱзедіглер-алызығлар кирерге киректелген. Іди Хакас Республика Конституциязының 20 чыл толарына аның ікінҷі сығарызы, тимнеліп, чарых кӧрген, хайзын ідӧк Радион Дмитриевич Сунчугашев тілбестеен. Пӱӱнгі туста ол ікі сығарыс тузаланылча. Аннаңар аны нааҷыли тимнирге-тӱзедерге килiсче.
Ол туста минiң кабинедiмзер Максим Чаптыков кiр килген. Максим Константинович «Советская Хакасия» газета редакторының пастағы орынҷызы полып тоғынчатхан. Нимее-де ӧрiнiп, оңнығ ачых-чарых кӧңнiлiг нимес. Чӱреен пазын полбин, холларын чызынғлапча, ХакНИИЯЛИ-зар парып, Радион Дмитриевич Сунчугашевке хол туттым тидiр.
– Ниме ӱчӱн? – хахаанымны чазыр полбинчам.
– Хакасияның Конституциязын пос тiлiнең хығыр кӧрдiм. Хандыра тiлбестеп салтыр. Холын тударға ӧнетiн чӧр килдiм. Хакасияның тархынында тирең iс артысты. Пiс чох таа ползабыс, чоныбыс Конституциянаң тузалан турар, – cала даа iкiнҷiлебинче соонаң Россияның саблығ хабарҷызы аарластығ атха турысхан М.К.Чаптыков.
Турыстығ ӧрiнiс
Хайзыбыс таа, ӧӧн тоғызыбыстаң пасха, постарыбыстың алныбыста хайдағ-да хоза пӧгiн турғысчабыс. Анаң аны толдырарына тус хоратчабыс. Кем-де ол сағызына табырах сыдан салча, пасхазы ӱр арах харбасча. Че полғаныбыс ла алынҷа матап поғдархапчабыс.
Минiң кӧрiзiмнең, Радион Дмитриевичтiң андағ уғаа махалығ поғдархас пар. 1996 чылдаң сығара ХакНИИЯЛИ-ның тiл секторының тоғынҷылары Ольга Петровна Анжиганова паза Ольга Васильевна Субракова тӧстеен терминология комиссиязынзар чӧр турҷаңмыс. 2000 чылларда Радион Сунчугашев позы даа ол комиссияның тоғызынаң устаан. Пiс сыбыра ла тiл сурығларынаң айғаспаҷаңмыс. Пiрее хати олаңай даа чоох-чаахнаң одырыбысчаңмыс, ӱрге саадап парыбысчаңмыс.
Андағ туста кӧместең-кӧместең чiдiп пастапчатхан тӧреен тiлiбiстi хайраллап халар ӱчӱн республикада хакас тiлiн таныхтаҷаң кӱннi правительство синiнде чарлап салардаңар удаа чоохтан салҷаң. Пiс, тӧреен тiлiбiснең айғасчатхан паза аны тоғыста тузаланчатхан улус, аннаң парчан кӧңнiбiснең чарасчаңмыс, че анзы сӧсте ле халып одырҷаң. Ол даа сылтағнаң, неке, Радион Дмитриевич позы хайын сыххан, ӱлгӱ тутчатханнарнаң тоғасчаң, аймах чыылығларда чоохтанҷаң, сағыстарынаң ӱлесчең.
Мында iдӧк Хакас Республиканың хакас тілін паза культуразын хайраллир паза тилідер комиссиязының хабазиин хайди даа таныхтирға кирек. Аннаңар даа республика правительствозы 4 ӱртӱнде чыл сай Хакас тiлi кӱнiн таныхтирдаңар чарадығ алыбысхан. Амды ол пiстiң республикада пайрамнығ кӱн чiли таныхталча.
Пiстiң ӧӧн редакторыбыс
«Хабар» газетаның ӧӧн редакторына Радион Дмитриевич Сунчугашев турғызылчатханнаңар искiрiлгенде, прайзыбыс сиргектенiбiскебiс. Чииттерiбiс пiссер, редакцияда ӱр тоғын салғаннарзар, чоох-чаахнаң алызарға кiр сыхханнар, наа пастыхтаңар пiлiп аларға харасчатханнар.
Науканаң айғасханы паза хабарҷы тоғызы саңай пасхалалча тiп полбассың. Хайзында даа пос тiлiнең тузаланчазың. Аннаңар пiстiңнернi ӧӧнiнде наа пастых хайди хылынары-тудынары сағыссыратчатхан. Че Радион Дмитриевич пастағы кӱннердеңӧк прайзын амыратхан, хайди тоғынғазар, iдӧк тоғынарбыс теен.
Хыйға ӧбекелерiбiс орта таныхтааннар: атхан ух айланмаҷаң, алып-кӱлӱктiң сӧзi пик полҷаң. Iди пiс 11 чыл артиинаң ынағ, пiр чӧптiг тоғын парчабыс. Итсе, пастығыбысха алызығ иртiрерге килiскен. Кӧп саннығ хығырығҷыларыбыстың сурынызы хоостыра «Хабар» газетаа иргi ады айландырылған. 2020 чылдаң сығара ол пазох «Хакас чирi» адал сыххан.
Ӧӧн редакторыбыстың тоғыс хоостыра ӧткiн чӧпчiлерi полчалар редколлегияа табылған хабарҷылар. Олар хыйғаҷахтар, ырах кӧрiстiглер. Пiр чӧпке килгенi хоостыра пiстiң газетада «Чир-суубыс мында пасталча» танығлығ улуғ хабарлар сығып одырчалар.
Ол даа пастағ тиктең не чуртасха кирiлбеен. Аның пӧгiнi чуртастың ырах алнына кӧстеглiг. Илбек хазнабыста чуртас оңдайы чахсы саринзар айланза, амды тимнелген сығарыстарны сала алғыдып, алынҷа даа сығарыбызарға чапсыныбызарбыс. Андағ чайаачы тоғыс тӧреен чирiбiстiң тархынында хумартхы полып халарҷых.
Радион Дмитриевич хаҷан даа наа технологияларның чидiг-кӧзiдiмнерiнең тиңни хаалирға харасча. Iди 10 чыл мының алнында пiстiң газетаның сайты тоғынып пастаан. Позының пайрамнығ тӧреен кӱнiн таныхтапчатханда, ӧӧн редакторыбысха улуғ поғдархаста искiрерге чарир: пiстiң газетаның сайты чалаң-чапсых хабарларнаң пос тiлiнең сыбыра таныстырча.
Аның сыйыхтары
Хайдағ даа чахсы тоғыс алай тузалығ наа пастағ ӱлгӱлер саринаң хайығ чох халбинча. Кӧзiдiмге алза, Радион Дмитриевичтiң кӱстенiзi сылтаанда пiстiң республикада чыл сай Хакас тiлi кӱнi таныхтал сыхханда, пiстiң правительство аны алтын часнаң таныхтаан.
Пiстiң ӧӧн редакторыбыс, позының тоғызынаң пасха, республиканың халых-чарыдығлығ чуртазында ӧткiн араласча. Хакас тiлiн хайраллап халарына, аны мыннаң мындар тилiдерiне улуғ хайығ айландырчатханынаң пасха, Радион Дмитриевич Хакасияның Улуғлар чӧбiнiң президиумынзар табылған. Андағ ӧткiн хылыхтығ пастығыбыс Улуғлар чӧбiнiң «Чахсы киректер ӱчӱн» паза «Род поғдархазы» орденнерiнең таныхтатхан. Андағ cыйыхтарға турыстығ кiзi ол. «Хакасияның топонимиязы» монографиязы филолог-востоковедтерге улуғ туза ағылча, ідӧк тӧреен тiлiбiстеңер iстезiглiг тоғыстары Турция, Хыдат, Индия хазналарында чарых кӧргеннер. Че Радион Дмитриевичтің ӧӧн поғдархазы ӧменең тоғынып сығарған «Хакас-орыс сӧстік» паза «Хакас тілінің чарыдығлығ сӧстігі» (I-II том) полча. Тиксі 90 азыра наука тоғызы.
«Хакас чирiнiң» ӧӧн редакторына турғызылғанда, ол Россияның Журналисттер пiрiгiзiне алылған. Мында даа ол аймах сыйыхтарға турысхан. Аарластығ пiчiктернең удаа таныхтатча. Оларның аразында Россияның Журналисттер пiрiгiзiнiң иң аарлығ сыйииның пiрсiнең «За особые заслуги» знакнаң таныхтатханы уғаа махалығ кӧзiдiм.
Анзы тиктең нимес. Радион Сунчугашев «Хакас чирiнiң» ӧӧн редакторы полыбысхан соонда пiстiң газетабыс аймах марығларда аралас сыххан, Россия паза Сибирь синiндегi мӧрiйлерде сыйыхтар ал сыххан. Пӱӱнгi кӱнге орта ӧӧн редакторыбыстың поғдархазы – «Хакасияның iстенiс сабланызы» медаль алғаны.
Радион Дмитриевич хада хонғаны Анжелика Владимировнанаң iкi оол ӧскiр салғаннар. Улии Александр Хакас Республика прокуратуразында тоғынча, орындағы «Архай» чайаачы ӧменiң ӧткiн араласчызы полча, уғаа сiлiг сарнапча, сарыннар пасча. Кiчии Дмитрий пiстiң редакцияда сомҷы полча, тоғызын часхы апарча.
Пайрамнығ тӧреен кӱнiн, 60 чазын, таныхтапчатхан, алып тузына читкен ӧӧн редакторыбысты алғыстапчабыс. Аның алнында уғаа чарых пӧгiн турча – 2027 чылда пiстiң газетаның 100 чазын пӧзiк синде таныхтабызары. Ол прай ынағ ӧменiң нандырығлығ пӧгiнi. Чахсы тимненiп, таныхтабызарына парчан кӱзiбiс салылар.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Анатолий Султреков
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
