Хан тӧгiлістіг чааны ирткен матырлар алнында пазыбыс тӧбiн тӱзірчебіс
14.05.2025
Хабарлар
«Ӧлімі чох полк» чӧрім араласчылары Илбек Ада чаада махачы чааласхан ағаларының сомнарын апарчалар
Чиңic кӱнi. Россия паза прай даа тилекей совет чонының 1941 – 1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңiзінің 80 чылын алғым таныхтады. Хакасия iдӧк, илбек ӱлӱкӱнге азынада ӱр тимненіп, пайрамнығ мероприятиелер кӧп иртірген
Марш-парад
Хакасия, прай Россия чіли, пу улуғ пайрамға азынада тимненген. Республиканың ӱлгӱлері, халых пірігістерi, чуртағҷылар Илбек Чиңicтің 80 чылын турыстыра иртіреріне улуғ хайығ салғаннар. Iди Илбек Ада чаа араласчыларына, ветераннарына, тыл істенҷiлеріне, чаа палаларына чарыдылған прай мемориал комплекстері, хумартхы тастар тыхталғаннар паза нааҷылалғаннар. Прай чон Илбек Чиңiс кӱнін чидікпин сағаан. Мында піс республиканың ӧӧн городында ӱлӱкӱн хайди ирткеннеңер искір пирербiс.
9 сілкерде иртен Чиңic паркындағы Чааҷылар сабланызы мемориалда Илбек Ада чаада чуртастарын пир салғаннарны хумартхылир ритуал ирткен. Анда Хакасияның устаа, ветераннар Успас отсар веноктар, гирлянда, чахайахтар салғаннар. Аның алнында даа городта хумартхылас мероприятиелері кӧп ирткен.
Пастағы май площадьында Хакасияның правительство туразы алнында кибірге кір парған оңдайнаң чыл сай иртірілчеткен марш-парад ирткен. Аны кӧрерге город чуртағҷылары, аалҷылар сыбыра кӧп чыылыс парчалар. Ам даа иртеннең кізілер, палаларын чидініп, площадь ибіре турғызылған сиденнер озаринда постарына кӧрер чахсы орын таап аларға кӱстенгеннер. Площадьта чаа техниказы пӱӱл кӧп полбаан, пір ле артиллерия орудиезі турған, Карл Маркстың орамазында бронетранспортерлар турғаннар, аның ӱcтӱнзер олған-узах сых парча.
Правительство туразының ікі саринда трибуналар турғызылғаннар, андар волонтёрлар Илбек Ада чаа ветераннарын, тыл істенҷiлерін, чаа палаларын одыртчатханнар. Полған на ветеранның кӧксін орден-медальлар чазапчатхан. Барабаннар кӱзӱри тӱстілер, «Смирно!» команда истілген, Карл Маркстың орамазы саринаң Ағбанда орныхчатхан тимір чол бригадазының парадха кисчең кип-азахтығ чааҷылары «Священная война» сарынның кӧӧ хоостыра площадьсар строевой хаалағнаң Россияның хазна флагын паза Илбек Ада чаадағы Чиңic знамязының хобырғанын ағылғаннар.
Знамялар апарчатхан ӧме марш-парадты асча
Оларның соонаң площадьсар парад расчеттары кіргеннер. Хайди искірілген, марш-парадта 16 расчет араласча, анда прай 800 кізі саналча. Прай расчеттар стройға турыбысханда, Ағбанның чаа гарнизонының пастығы, полковник Андрей Баринов, полған на расчетсар строевой хаалағнаң парып, оларны Илбек Ада чаадағы Чиңicтің 80 чылынаң алғыстаан. Расчеттардағы чааҷылар паза пасха даа араласчылар ағаа ӱс хати «Ура!» хысхырыснаң нандыр турғаннар. Прай расчеттарны ӱлӱкӱннең алғыстабызып, Андрей Баринов Хакасия пазы Валентин Коноваловха гарнизон марш-парадха тимдезінеңер искірген.
Республика устағҷызы чыылған чонзар алғыстаснаң айланған:
– Аарлығ ветераннар, тыл істенҷілері, чаа палалары! Хакасияның аарлығ чуртағҷылары! Прай совет чонының Илбек Ада чаадағы Чиңiзінің 80 чылынаң алғыстапчам! Пістің прай хазнабыс, чарых сағыстығ прай тилекей совет чонының илбек махачызы алнында пазын тӧбін тӱзірче. Пӱӱн пістің хада-пірге хумартхыластың ӧӧн кӱні. Кӱн, хаҷан полған на кізi позын тархынның кизегі чіли пiлінче, ол тирнең паза ханнаң, Чир-сууна хыныснаң пазыл парған.
Пістің чир-суғҷыларыбыс прай фронттарда ыырҷыдаң тоғыр чааласханнар – Бресттең Берлинге теере. Олар Москва хыринда постарына айабин турғаннар, Ленинградтың хурчаан чара сапханнар, Европаны арачылааннар. Хакасиядаң 70 муң азыра кізі фронтха парыбысхан. Оларның чарымы аннаң айланмаан.
Нацисттерні унада сабарына iдӧк паалап полбас хозым иткеннер Хакасияның тыл істенҷiлері. Уйғу паза тынағ пілбин, постарының тузына паза кӱзіне хайығ салбин, олар «Прай ниме фронтха! Прай ниме Чиңicке!» пірге хыйғы хоостыра тудынғаннар.
Илбек Ада чаадағы Чиңicке социализм стройының чахсы сари сылтаанда чидіп алғабыс, Хызыл Армия чааҷыларының паза командирлерінiң махачызы паза матыры, совет чонының айдас істенізі сылтаанда Чиңic тудылған, тархында андағ нимее тиң кирек амға теере полбаан полған.
Полған на фронтовик алнында, полған на тыл істенҷізі алнында, полған на чаа палазы алнында, хайзы тың ирте улғаат парыбысхан, аның матыры ӱчӱн пазыбыс тӧбін тӱзірчебіс. Полған на харах чазы, полған на хан тамҷығы Чир-суубыс ӱчӱн тӧгілгені, пістiң амғы чуртазыбыс, хынызыбыс, істенізібіс ӱчӱн пир салғаны хаҷан даа ундудылбазын.
Аарлығ чир-суғҷылар, сірерні иң ӧӧн, иң ызых піcтің ӱлӱкӱнiбіснең алғыстапчам. Прайзына часка, сӧбiреңерде чахсы чуртас паза ӧрчiліг ле хабарлар алғапчам! Совет чонына сабланыс, наа чидіглер!
Илбек Чиңic кӱнінең! Ура!
Хакасия пазы алғыстазын читірген соонаң Россияның паза Хакасияның гимннері толдырылған. «Парад, смирно! Роталарнаң иртерге!» команда пирілгенде, марш-парад пасталған. Трибуналар паза сцена алнынҷа cтроевой хаалағнаң ирткеннер: Знамя апарчатхан ӧме, ХГУ-ның, ХТИ-ның чааҷы кафедраларының, Харатастағы ССУ-ның студенттерi, Саяногорсктағы 3 № школаның кадеттерi, юнармеецтер, Саяногорсктағы СТЭМИ техникумның студенттерi, ӧнетін чаа операциязының араласчылары паза ветераннары, Познанскай тимір чол бригадазының чааҷылары, олох бригаданың понтоннардаң тахталар пӱдірҷең батальон чааҷылары, зенитка ракеталығ бригаданың чааҷылары, МЧС-тың Хакасияҷа Ӧӧн устааның тоғынҷылары, ӧрт ӱзiрҷеңнерні тимнир Олимп резерві училищезiнің (техникумның) студенттері, Хакасияҷа УФСИН-ның ікі расчеды паза ипчiлер расчеды, Ӱcтӱнзархы Сибирьдегі арачылағ отрядының служебнай адайлығ кинологтары, МЧС-тың аттығ арачылағҷылары.
Илбек Ада чаа тузындағы мотоцикллер ӧмезі иртче
Анаң парғаннар Илбек Ада чаадағы фронттарның штандарттарын апарчатхан вездеходтар, ретроавтомобильлер, чаа тузындағы броневиктер, «Катюшалығ» автомобиль. Iдӧк ирткеннер разведка апарҷаң амғы бронемашина, артиллерия орудиезін «Урал» машина тарт парған, бронетранспортер паза «Ураган» ракеталығ система марш-парадты тоосханнар.
Валентин Коновалов паза Андрей Баринов прай расчеттарның командирлеріне алғыс сӧстерін читiргеннер. Хакасия пазы прай ветераннарны М.Ю.Лермонтовтың адынаң драма театрынзар пайрамнығ тоғазыға хығырған.
Хакасияның чайаачы ӧмелері кӧрігҷілерні концертнең ӧріндірчелер
Площадьтағы сценада Хакасияның чайаачы ӧмелері, постарының узын кӧзідіп, кӧрігҷілернi концертнең ӧріндіргеннер.
«Ӧлiмi чох полк» чӧрiм
Республика чуртағҷылары «Ӧлiмi чох полк» улуғ чӧрiске тӧрт чылҷа сыхпааннар. Анзы, пастағызын, пандемиянаң палғалыстығ полған, соонаң ӧнетiн чаа операциязы пасталғанда, чон чуртазына хорғыс чох полар пӧгiннең чӧрiске сыхпааннар. Че, андағ даа полза, «Ӧлiмi чох полк» чӧрiм интернет пастыра хайди даа иртчең.
Пӱӱл чон, чыылызып, пазох улуғ чӧрiске сыхты. Ағбанда аның чолы сала алыстырылған. Илбек Ада чаа матырларының сомнарын туған-чағыннары Пушкиннiң орамазынаң пасти Щетинкиннiң орамазынҷа апарғаннар. Анаң, Ленин проспектiнзер айландыра тартып, Чиңiс паркындағы Успас от хырина теере парғаннар.
Хакасия пазы Валентин Коновалов колоннада республиканың Ӧӧркi Чӧп кнезi Сергей Соколнаң паза Ағбан город пазы Алексей Лёминнең хада парғаннар. Регионның устағ-пастаа iдӧк постарының ағаларының сомнарын апарған. Ол арада пiс, хабарҷылар, чӧрiм араласчыларынаң чоохтазып алғабыс.
Чӧрiм араласчызы Галина Чезыбаева пала-пархаларынаң хада
Галина Чезыбаева:
– Мин пӱӱн палаларымнаң хада iкi сом апарчам. Минiң пабам Николай Николаевич Тюкпеев Таштып аймаандағы Улуғ Арбыт аалда тӧреен, андох чуртаан. 1942 чылда кӱскӱзiн Асхыстағы военкоматтаң сығара чааға хабылған. Ол iзi чох чiт парғаннаңар пiчiк килген. Пiс аны ӱр тiлеебiс, че таппаабыс, сыырады хайда орныхчатханын пiлбинчебiс.
Григорий Васильевич Чезыбаев – минiң хонғанымның пабазы. Ол Орджоникидзе аймаандағы Хозаннар аалынаң полған. Iскеркi фронтта, Маньчжурияда, чааласхан. Чаадаң изен-хазых айланған, анаң совхозта чабан полып iстенген. Хонғаны Евгения Васильевнанаң хада алты оол паза iкi хыс ӧскiр салғаннар. Прай палалары кӱстенҷiктер, тоғысха кӱстер, чуртасха тартылҷахтар. Григорий Васильевич парха-кӧргенектерiне ачынарға маңнанған.
Чӧрім араласчылары Алексей паза Александра Боргояковтар
Алексей Боргояков:
– «Ӧлiмi чох полк» чӧрiм пасталғаннаң пiр дее иртiрбин аралас парим. Сӧбiремнең хада чыл сай ағам Захар Комокович Боргояковтың сомын ал чӧрчебiс. Ол 1941 чылда орғах айында чааға парған. Чаа пасталар алнында срочнай служба иртiбiскен полған. Кавалерияда служба ирткен. Чаа пасталыбысхандох андағ тимненiстiг кiзiлернi апарыбысханнар. Ибде iкi палазы хала парған – минiң пабам паза аның хыс туңмазы. Улабам иң хазыр чаалазығларға кiр парған. 1942 чылда сiлкер айының 5-ҷi кӱнiнде Новгород облазындағы Холм городтың ӱчӱн улуғ харбазығда улабам сағба чох чiт парған. Городты пicтiң совет чааҷылары илееде тус хурчағда тутханнар. Анда пис муң чарым немец гарнизоны полған. Анаң немецтер iстiнең паза тастынаң чаалап сыхханнар. Ол чаалазығда улабам ӧдiрт салған. Сыырады пiлдiстiг нимес. Че 2016 чылда мин, тiлег-iстезiглiг тоғысты апарып, улабамның чат халған чирiн таап алғам. Ады Холм городтың Чиңiс паркындағы гранит плитада хумартхылал парған.
Iдӧк «Ӧлiмi чох полкта» парча аның хада тӧреен туңмазы Андрей Комокович Боргояков. Анзы 1944 чылда Белоруссияда чат халған. Кiзi аларға маңнанмаан, палазы халбаан, сӧбiрезі чоғыл. Сомы хайда-да полған, че хайраллалбин халған. Ам ады адалча. Аны аҷазынаң хада сыбыра ал чӧрчебiс.
Пӱӱн iдӧк Степан Павлович Кичеевтiң сомын алып алдыбыс. Ол пастағызын на «Ӧлiмi чох полкта» араласча. Ол минiң ууҷамның чеенi полча. Захар Комоковичтi чистем тiҷең. Степан Павлович истребительнай авиационнай полкта авиамеханик полған. 1942 чылда армияа парған. 1946 чылда ибзер хазых айланған. Сағам аның сӧбірезінең кiзi дее халбады. Аның адын аарлап, «Ӧлiмi чох полк» чӧрiмде араластырчабыс.
Сағам пiснең хада палаларыбыс чоғыл. Iкi хызыбыс сыбыра араласчаң. Ам олар пасха городтарда чуртағлапчалар. Аннаңар чӧрiмге хонғаным Александра Романовнанаң хада килдiбiс. Тасхар айас кӱн турча. Кiзiлернiң кӧңнi чахсы. Чон пiди кӧдiрiлчеткенiне ӧрiнчем. Парыбысхан тӧлнi ундубинчалар. Пiстiң Россиядағы чонның хада-пiрге тудынғаны, ирткен-парған улуғларны тӧлi ундубинчатханы – анзында пiстiң кӱзiбiс. Аннаңар пу чир ӱстӱнде мындағ ынағ чонны асчаң кӱс чоғыл.
Вера Байтикова:
– Мин пабам Константин Егорович Спириннiң сомын апарчам. Ол 19 частығда чааға парыбысхан. Аның тӧреен-ӧскен чирi Шира аймаа полған, че чиит туста Ағбан пилтiрi аймаандағы Чарков аалда чуртаан, аннаңар Харатас городтаң сығара, Пирятин дивизиязы тӧстелгенде, чааға хабылған. Арса, Илбек Ада чаа ветераны полған Николай Фёдорович Арыштаевтi таныпчазар? Ол пабамның чағын нанҷызы полған. Пабам алты хати палығлатхан. Ол Ленинградтағы лазаретте чатхан.
Пабама хара пiчiк килген полған. Че ол хазых айланғанда, прайзы хахап партыр. Iҷезi, оолғын кӧр салғанда, чадап ла азах узында тур халтыр, сала ла тал парбиндыр.
Пабам, чаадаң айланғанда, Прасковья Степановна Арыштаеванаң хада сӧбiре тӧстеен. Шира аймаанда Азах Сӧӧт аалда чуртааннар, ӱc хыс ӧскiр салғаннар. Пабам чағбан чӱректiг, хормачы кӧңнiлiг кiзi полған. Пiске тың хынҷаң. Совхоз тузында чабан полып тоғынған.
Тамара Райкова:
– Мин пабам Игнатий Николаевич Саможиковтың сомын апарчам. Ол 1941 чылда ӱртӱн айында фронтсар парыбысхан. 52-ҷi гвардейскай мотострелковай бригадада служба апарған. 1943 чылда Острогожско-Россошанскай операцияда араласхан. Анда ыырҷының саны илееде кӧп полған, че, андағ даа полза, пабамның бригадазы оларны чиңiп алған. Харьков операциязында пабам Харьков, Полтава городтарны, Печенеги посёлокты позыдарында араласхан. Пiстiң армия пiр муң километр чазағ парған. 700 километрнi саңай чаалазып ирткеннер. Прай 17 чаалазығ полған. Северский Донец суғны кизiп, ол бригада, пасха бригадаларнаң пiрiгiп, Берлинге паза Прагаа читкен.
1944 чылда кӱрген айында пабам, чааҷы учёдынаң суурылып, ибзер айланған. Ол Орджоникидзе аймаанзар аал хониин азахха турғызарға ызылған. Пастағы группа кинегi полған. Чаа палығларына сыдабин, 1946 чылда ах чарыхтаң парыбысхан.
Галина Чебодаева:
– Илбек Ада чаада пабам Никита Егорович Тинников паза хада тӧреен харындастары Дмитрий Егоровичнең Анатолий Егорович араласханнар. Прайзы хазых айланғаннар. Олар Ис чирiндегi Молотовтаң сыхханнар. Пастап харындастар, кулак тiп пыролаттырып, Асхыс аймаандағы Сыр аал хыриндағы барит руднигінзер ыстырғаннар. Аннаң сығара срочнай службаа хабылғаннар. Чаа пасталғанда, улуғлары Дмитрий Егорович финнердең тоғыр харбазарға ызылған. Пабам Никита Егорович японнардаң тоғыр парған, Халхин-Голдағы чаалазығда араласхан. 1942 чылда пабамны Западсар ызыбысханнар. Ол нинҷе-де хати палығлатхан, че Берлинге читкен. Андағы стенеде хол салғанынаңар чоохтаҷаң.
Евдокия Чаптыкова:
– Мин пабамның хада тӧреен харындазы Фёдор Фёдорович Капсаргиннiң сомын апарчам. Ол Пии аймаандағы Хойбал аалда чуртаан. Чаадаң хазых айланған, че, ағырып, ӱр чуртабаан. Палалары чох полған. Аның харындазы Пётр Фёдорович iдӧк чааласхан.
«Ӧлiмi чох полкта» чыл сай араласчам. Фёдор абамның сомын ал чӧрчем, чонға кӧзiтчем, туғаннар аны ундутпазыннар тiп сағынчам. Пу уғаа чахсы чӧрiм. Илбек Ада чаада чааласхан чон ундулбинча. Олар пicтiң ӱчӱн чуртастарын пир салғаннар, аннаңар матырлар чӱреебiсте хаҷанға даа халар. Мындағ кӱнде прайзы сарын сарнапча, анзы ӧрiнiстiг. Чиит iҷе-пабалар кiчiг палаларын ӱлӱкӱнге хада алып алчалар. Илбек Чиңiс кӱнiнде хайди ибде одырар. Мин тiпчем: «Че, Фёдор абам, «Ӧлiмi чох полкта» аралазарға параң». Ол ӧрiнiбӧкче полар. Аның палазы чоғыл, аннаңар кем ал чӧрер. Пicтiң ағаларыбыс аар чуртасты кӧргеннер.
Раиса Чебодаева:
– Пабам Афанасий Фёдорович Конгаровты чааға 1941 чылда апарыбысханнар. Ол Иванов облазында атығҷы полкта атығҷы полған. 1942 чыл тоозылчатханда, оң холынаң тың палығладыбысхан, госпитальда чатхан. Ибзер айланған. Iҷем Елизавета Михайловнанаң хада 12 пала ӧскiр салғаннар. Совхозта пабам склад устағҷызы, бригадир полып тоғынған, анаң чабан полған. Iҷем Хызыл Салда аалда тракторист полып iстенген. Ам пабама 105 час толарҷых, iҷеме – 102 час. Олар 66, 68 частығда соон сӱрiстiре ах чарыхтаң парыбысханнар. Чаадаңар пабам пiр дее ниме чоохтабаҷаң.
«Ӧлiмi чох полк» чӧрiмге чыл сай чӧрчебiс. Пӱӱн Сабина пархаҷағымнаң хада килгем.
Наталья Тохтобина:
– «Ӧлiмi чох полк» чӧрiмге iҷем Ульяна Павловна паза пабам Николай Давыдович Тохтобиннернiң сомнарын ағылғам. Пiстiң прай читi пала. Пабам чааға 1942 чылда хабылған. Андартын 1946 чылда ла айланған. Халғанҷызын Кёнигсберг городты позытханнар. Ол ам Калининград адалча. Чаа соонаң Германияда пiр чыл чуртап килген. Кӧп медальнаң сыйыхтатхан. Аның Илбек Ада чаа орденi пар. Пiс, олғаннар, ол медальларнаң ойнап, чiдiрглеп салғабыс. Пабам чаадаңар пiр дее ниме чоохтабаҷаң. Ам интернет парда, андартын хай пiрее искiрiглернi пiлiп алғабыс.
Пабам чаадаң пiр палығ даа чох айлан килген. Анаң пiс, читi пала, тӧрiп парғабыс. Сӧбiреде мин очызы полчам. Аннаңар нинҷе оңдай парда, iҷе-пабамны хаҷан даа «Ӧлiмi чох полкка» ал чӧрчем. Пандемия тузында iкӧлеңнi Москвазар ал чӧргебiс, анда араласхабыс. Мындағ чӧрiм чуртасха кирiлгенi уғаа чахсы.
Iҷемнiң пастағы ирi Черкас Акимович Тохтобин чаада сағба чох чiт парған. Анаң пабам чаадаң айлан килгенде, iҷем Тохтобинӧк кiзее ирге парған. Iҷем ол аар чылларда хайди сiренiп iстенгеннерiнеңер чоохтаҷаң. Iнек сағҷаң полып тоғынған. Тӧрт час тузындох iнек саарға парыбысчаң. Ол позы iҷезi чох ӧскен, аннаңар пiстi чуртаста турыстығ кiзiлер идiп аларға тың кӱстенген.
Iҷем позы Таштып аймаандағы Харағай аалдаң полған, пабам – Чыланнығдаң. Олар аалдаң пасха чирзер кӧспееннер, андох чуртааннар.
Алексей Саражаков, ӧнетiн чаа операциязының ветераны:
– Минiң ағам Константин Митрофанович Кольчиков Асхыс аймаандағы Чоғархы Тӧӧ аалдаң полған. Ол 1942 чылда чааға парған. Курск тӱгеезiнде, Воронеж хыринда чааласхан. Анаң, тың палығлат салып, ибзер айланған. Ағам «Махачыланыс ӱчӱн» медальнаң таныхтатхан, арачыланыс министерствозының сыйыхтары пар. Мин, СВО-да аралазып, iдӧк «Махачыланыс ӱчӱн» медаль алғам. Альтаир оолғымның андағох медаль пар. Ууҷамның сомын тимнирге маңнанмин халғам. Аның ады Екатерина Павловна Кильчичакова. Ол тыл iстенҷiзi полған, паза аның «Матыр iҷе» медаль пар полған. Ағамнаң ууҷам он iкi пала ӧскiр салғаннар.
Ағам чаадаңар тың на чоохтабаҷаң. Позым ӧнетiн чаа операциязында аралазып, аның чааҷы чуртас чолын ӧтiре пiлiп алдым. Хысхызын окоптарда аннаңар матап сағынғам. Ағам чаадаң азахтарын, холларын тың учут салып айланған. Мин iдӧк учут салғам, анзынаң ағамнаң хада тӧӧй полтырбыс.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти паза Татьяна Тютюбеевани
Автор :
Николай Султреков, Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
