Паба чох ӱлӱс
14.05.2025
Хабарлар
Тарина Уренековна паза Мерчик Пастукевич Пахтаевтер
Илбек Чиңіске – 80 чыл. Хығырығҷыбыс Илбек Ада чаа тузында, аның соонда хайди паба чох ӧскенін сағысха кирче
Амыр чуртас
Мин чаа тузындағы палалар санына кірчем. 1940 чылда 20 кӧрікте Тӧӧ чирінде, Асхыс аймаандағы Чахсы хоных аалда, тӧреем. Чаа пасталғанда, мин наа ла азахха пазып пастаптырбын. Талтаңнап ла пілчеттірбін. Пабам Мерчик Пастукевич Пахтаев полған. Ол улуғ чох-чоос сӧбіредең сыхтыр. Пастук улабамның тӧрт пала полтыр: пір оол паза ӱс хыс. Тун хыс Мартхаҷах, очылары Уклин паза Пьюза. Аға-ууҷам пабамны ла ӱгредіп алтыр. Ӱс чул аалда 1906 чылда наа школа пастағызын на азылған. Ол чылларда хыстарны школаа чӧргіcпеҷең полтырлар. Пабам, піліс алып, Чахсы хоныхта пічікчі, анаң бригадир-учетчик, санҷы полтыр. Аалдағылар прайзы пабамзар айланҷаң полтыр. Ол уғаа чахсы сындырлығ, тоғысчы, кӱстенҷік кізі полтыр.
1930 чылда ол іҷем Тарина Уренековнанаң пик сӧбіре тӧстеен. Іҷем Ӱренек Владимирович Боргояковтың кресен сӧбірезінде тӧреен-ӧскен. Сӧбіреде ӱс оол паза пір хыс тӧріптір. Ооллары – Сарыгол, Кузьма паза Шурка – школаа чӧртірлер. Іҷемні ӱгретпиндірлер. Чиит хыс, иліг-алтон сӱрмес ӱріп, хыл плат тартынып, тадар кӧгенеен кизіп, иң чахсы асхырлығ хонҷых аалзар ойынға чӧрҷең полтыр. Андох пабам ағаа хараан салған, анаң, чалаң атха артып, оғырлап парыбысхан.
Чиит ирепчі пастап чир ибіҷекте чуртаан, соонаң Чахсы хоныхта тӧрткілік пӱдіріп алған. Іҷе-пабам пілізіп-хынызып чуртаан. Оларға пис пала кӧрерге ӱлӱс тӱcтір, че ікі оолағас кічіге ӱрептір. Оларның соонаң ӱс хыс тӧреен, олар хазых ӧскеннер: Нина, Анна паза мин, Люба. Нина пиҷем ӱгретчі полған, Анна пиҷем, национальнай школаны тоозып, садығ киреенең айғасхан. Іҷем чииттӧк, піс тӧреелекке, азахтаң кинеп парған. 1950 чылларға читіре ікі тайахтығ чӧрген.
Чаа паза «хара» пічік
Чаа пасталчатханда, паба-іҷемнің пір дее хызы школаа парғалах полтыр. Пабам чалғызан тоғынчаттыр. 1941 чылда чайғызын прай иреннерге повесткалар кил сыхтыр. Пастағы ӱдезіглер. Мында, тізең, паба-іҷем улуғ сағыссыраста полчатпас па. Пабам чааға парыбысса, азаанаң кинек іҷем ӱс хызыҷахты хайди ӧскірер, азырир, кем ағаа полызар? Іди пабам чаа алнында Тӧӧ пазында ӱр нимес тоғынған, анда ол тустарда алтын анылған. Аалзар айланғандох, аны чааға апарыбысханнар.
Пабам чааға парғаннаң пір ле пічік пастыр. Іҷем, пічік пілбинчеткен кізі, аны пічікчіл кізілерге хығыртып алтыр. Пастап пабамны Ачинск паза Боготол городтарда чааға тимнептірлер, анаң Москва алтынзар читiртірлер. Наа ла килген кізілерні чаалазыға ызыбыстырлар. Іҷемнең иптіг анымҷохтазып, пабам палаларны чахсы ӧcкірерге чахыптыр. 1942 чылда хысхызын іҷеме «хара пічік» килген.
Іди іҷеме уғаа аар чӱк артылған: чалғыс позына хыстарын ӧскірерге. Іҷеме, кинек кізее, хайдағ аар полған полар сағынчам. Минің сағызымда чаа соондағы чыллар ла халған, пиҷелерім сағысха кирҷеңнер, іҷем, чоохтап сыхса, ылғап ла салҷаң. Тайыларым – Сарыгол, Кузьма паза Шурка – махачы чааласханнар. Сарыголнаң Кузьма тайыларым чаадаң айланғаннар. Сарыгол тайым, пазынаң палығлаттырып, контуженнай айланған. Кузьма тайым холынаң палығлатхан. Че Шурка тайым чаадаң айланмаан, ізі чох чіт парған.
Чааның аар чыллары
Халған кізілер, піс іҷемнең хада, уғаа хорғыстығ аар чааны тобырыбох алғабыс. Хазии уйан даа полза, мині пиҷелерімнең хада ӱгредіп алған, чуртасха чолыбыс азарға полыс пирген.
Ол аар чааны хайди тобырып алғаныбыс хайхатча. Мин анзын пиҷелерімнең сығара пілчем. Чаа пасталыбысханда, улуғ пиҷеме пис час полған, Анна пиҷеме – ӱс час. Аар-чӱкті хада кӧргебіc, тобырғабыс. Піс прай чоннаң хада ідӧк ӧзӧгіп чуртаабыс. Прай аалдағы иреннер чааға пастағы кӱннердеңӧк парыбысханнар. Халған чон хараа-кӱнӧрте, чарых кӱн кӧрбин, істенҷең, тоғыс аразында палаларға хайығ саларға, ибдегі мал-хусты кӧрібіс турарға маңнанҷаң. Палаларны ӧскірерге улуғ кӱс салҷаңнар.
Ирткен туссар айланзам, сананзам, чааның халғанҷы ікі чылында тайыларым ибде полғаннар, іҷеме полысханнар. Піс, ӱс пиҷе-туңма, оларға алғызыбысты изен-хазых полғаннарындох читіргебіс. Іҷем Тарина Уренековна Пахтаева, кинек тее полза, позын уғаа пик тудынған, пір дее аннаң санаспаҷаң. Чаа пасталғаннаң чаа тоозылғанҷа прай колхоз чуртазында араласхан. Колхозта хайдағ даа тоғысты хол кӱзінең итчеңнер. Тамах салҷаңнар, ӱӱҷiк одыртчаңнар, одың паза от тимнеҷеңнер. Іҷем иирде, колхозтаң айланза, ибдегі тоғысха кірібісчең. Палаларын азырирға, тонандырарға сағыссыраҷаң.
Ус холлығ іҷем
Іҷем уғаа ус кізі полған. Хызыҷахтарын позы ла тонандырҷаң. Кип-азах тігіп, ӧдіктер тағырап, хой тӱгінең кофталар, ыстаннар, чулухтар палғап, маң чохха тӱсчең. Чаа алнында пабамнаң іҷем ӱс хой тутчаң полтыр. Оларның тӱгін чыып турҷаң, соонаң, чааның хызылыстығ чылларында, палаларға кип-азах палғаҷаң. Іди іҷем хызыҷахтарына кӧгенектер, тоннар, киптер тік пирҷең. Аалдағыларның кип-азах садысчаң ахча чох полҷаң. Иргӧк кип-азахтың пӱдӱн кизектерінең нааны тіктіріп алҷаңнар.
Чахсы хоных аалның Хара тағ холында теер истеҷең чир полған. Мал, сосха, хой, ӧскі сохса, кічіг дее ползабыс, теерлерні, хаңааҷахха салып, истирге андар ал чӧрҷеңмiс. Анда теер истеҷең станок турҷаң. Кічіг палаларның кӱзі аны ибірерге читпеҷең. Іҷемнең хада кӱн тооза ол тағыҷахта аймас салҷаңмыс. Хайди-піди теерлерні истеп алҷаңмыс.
Ибзер килзе, іҷем ол теерлердең піcке, хызыҷахтарға, узун тӱрейлiг ӧдіктер тігерге одырыбысчаң. Іҷемнің ӧдік тікчең ӱлгӱлері паза тиріглері пар полҷаң. Киндірдең сойған чіптернең, ағастаң иткен піcтернең іҷем ӧдіктер тағыраҷаң. Че пірее соох, чут кӱннер турчатса, іҷемнің ӧдіктерінің табаны, суға кірзӧк, ходырыл парҷаң. Ӧдіктер табаны чох халҷаңнар. Соонаң Сарыгол тайым, ағастаң иткен пӧзік тахалар идіп, ол тахаларға чіптер позығнаң саап, іҷем тіккен ӧдіктерге палғабысчаң, анаң школаа читіре табаннығ ӧдіктіг читчеңміс. Іҷем пір сапог тік салза, ӱс хыс, аны соон сӱрістіре кизіп, тасхар пастыр пар килҷеңміс.
Пірее чылларда, хой тӱгін чыып алып, катанкалар иттіріп алҷаңмыс, аны пастап Нина пиҷем кисчең, анаң – Анна пиҷем, соонаң мағаа кизерге килісчең. Ӱс-тӧрт чылға катанкалар нинҷе-нинҷе хати намачылал парҷаң. Чыл сай катанка иттірерге тӱк читпеҷең. Іҷем піске ідӧк хой теерізінең тон тік пирҷең, аны ідӧк соон сӱрістіре кисчеңміс.
Пірееде іҷем тайыларымнаң хада Таштыптағы чырғалзар чӧр килҷең. Хайах, ӧріңме, нымырха, кӧп нимес ит, артых тамах пар полза, садып кӧмес парыстанып алза, ситсе, сатин истерін алып, ӱлӱкӱннерге наа кӧгенектер, кофталар тік пирҷең. Чоо ӧрініcчеңміс.
Чир-чайаан азыраан
Чаа чылларында пісті чир-чайааныбыс чахсы азыраан. Хайди мин позым пілчем, чайғызын піс, кічиҷек позыбыс, Тӧӧ суғзар парып, палыхтаҷаңмыс. Мин школа алнындох пастағызын палыхтирға чӧргенімні ам даа ундубинчам. Ибеттіг тағ тӧзінҷе вилкалығ пастырчатханымны пілчем. Пір чоон сағылах сазып алғаныма чоо ӧрінгем. Палыхтап киліп, ибде татхыннығ мӱн хайнадып алҷаңмыс. Пір хати тайыларым, сӧзірбенең чӧріп, пір хап палых тут пиргеннер. Іҷем ол палыхты, тасхархы улуғ песте хурудып, хысхызына тимнеп салған.
Палыхтаң пасха, чайғызын іҷем пісті, чир-чайаанзар чӧріп, чистектер теерерге кӧніктір салған. Чир чистегін, хурудып, хысхызына тимнеп салҷаңмыс. Пиҷелерім іҷемнең хада харағат, хызылғат, тиин хады, ноңных теерерге чӧр килҷеңнер.
Чайғызын пасха-пасха оттар чіҷеңміс. Сарғайнаң сӱттіг ӱгре тікчеңміс, тайым узун ағастың пазына тим ит пирҷең, аннаң хазып алҷаңмыс. Чымчылғас хазып, ибзер пірер айах ағыл килҷеңміс. Им, чей оттарны чыып, хурутчаңмыс.
Колхозта – улуғ-кічіглер
Колхоз тоғынчатхан чонны азырирға кӧп кӱс салҷаң. Іҷем колхозтағыларға халас, талған-чарба итчең. Талған-чарба кӧбізін астаң иділҷең. Пиҷелерім іҷеме прай тоғысты идерге полысчаңнар: тамахты хоорып, соғып, сарғап, анаң тартчаңнар. Астаң итсе, кізі хоохтаң саңай аппағас ла одырҷаң. Халасты іҷем тасхар салылған песте тимнеҷең. Чоон булкаларның «палаҷахтары» даа сых килзе, іҷем піске чирге пирбеҷең. Прай тимнеен ас-тамах Чахсы хоныхтың тӧңіҷегінзер апарылҷаң, анда піске халас пирҷеңнер.
Колхозта піске дее тоғыс табылҷаң. Часхыда, тамах салыл парза, пуртах оттарны чуларға чӧрҷеңміс. Мин пастағызын пу тоғысха пастағы класс соонда чӧргем. Піс Хызыл тағ кистіндегі хыраны одалаабыс. Хырада пӧзік кӧскін, хазалҷых оттар ӧсчең, аны, сала ылғабин, ходыра тартчаңмыс. Анаң кӱскӱзін тамах кизілген соонаң чыылбин халған пазахтарны чығҷаңмыс. Іҷем мағаа товар сӱӱмек пирген, аны, пазахнаң толдырыбысса, заготовительге пирҷеңмін. Пірееде, тоғыс тоозылза, олғаннарға айап, халғанҷы сӱӱмектегі пазахтарны артыс пирҷеңнер. Ибзер парып, ол пазахтарны уубызып, іҷем ун тартып алҷаң.
Чиңіс кӱні
Іҷеліг кізіні ікі ӱлӱстіг тіпчелер. Іҷе палаларын хайдағ даа аар, хорғыстығ чылларда хазых ӧскіріп алча. Іҷем пісті, прай нимее ӱгредіп, чон аразына кир салған. Ам сағынып одырзам, іҷем 1941–1945 чылларда пабам чох хайди пісті ӧскіріп алған? Кізі чиитте аннаңар сағынминча, улуғлан парғанда, сағынчазың, хайди пісті андағ хорғыстығ чаадаң осхырып алған? Тылда халған чонның сыдамағы, пик сындырлығ хылии Илбек Ада чаада утарға чахсы чӧлег полған. Апсах-инейлер, ипчілер, олғаннар кӱзінең чааҷыларыбыстың чаада утчаң кӧңні тыып одырған сағынчам. Амғы чаа палаларына, оларның іҷелеріне улуғ алғызыбыс читірерге кирекпіс. Прай чон – улуғлар, кічіглер – иреннернең тиңе чаа тоозыларын чағыннатханнар.
Чаа тоозылғанын чахсы оңнапчам, мағаа андада пис час полған. Прай чон ӧрініскен, хайзы ылғаан, хайзы плесет салған. Че минің не іҷем пір дее чоох чох турчатхан, кічіг позым аның харах чазы ахчатханын даа сизінмеем. Ибзер килгенде ле, іҷем сӱӱледе сыхтап-ылғап салыбысхан. Чааҷылар чаадаң айланчалар, че пістің не пабабыс айланминча. Анаң на чӱреемҷе соох ойлаан, іҷемнің чобаан оңарып алғам: пабам хаҷан даа айланмас! Че піс олох ла ізенгебіс...
Паба чох ӱлӱс
1950 чылға теере пабамны сахтаабыс. Ол чыл іҷем пабабыс чаадаң айланмааннаңар піcтің ӱчӱн пенсия алып пастаан. 12 салковай тӧлелген. Андада ла мин пабамны паза хазых кӧрбеспін тіп киртініп пастаам.
Кічігде пабам чох ӧсчеткені мағаа тың пілдіртпеен, ӧс парыбысханда, мин пабамны чохсынып пастаам. Чон аразына кірерге чит парғанда, мин удаа сағынҷаңмын, пабам хазых полған полза, хайди піс чуртирҷыхпыс: «Чоон, пос иткен турада чуртирҷыхпыс, прай нимебіс пар поларҷых. Пабамның паарсазын, хынызын кӧрерҷікпіс. Ам, тізең, ӧкіс ле палалар чіли чуртапчабыс».
Іҷем улуғланыбысханда, удаа ағырар полыбысхан, кӧп ниме идерге сыданмин сыххан. Піске, хыстарына, уламох аар чуххан. 1983 чылда ол ӱреен.
Улуғ ӱлӱкӱн
Ӱс чул аалда Филипп Гаврилович Бытотов чаада чат халғаннарға хумартхы тас турғысханда ла, мағаа улуғ ӱлӱкӱн полған. Ол хумартхы таста минің пабамның ады Мерчик Пастукевич Пахтаев пазыл парған. Хумартхы тассар парып, Худайға пазырып, матап ылғап алғам. Андада ла мағаа пабам сынында чирінзер килгенге тӧӧй полған. Пиҷелерімні, туған-чағыннарымны чыып, апсаам Леонид Никитич Бурнаковнаң хада ӱлӱкӱн иткебіс. Іди чыл сай, 9 Майны улуғ ӱлӱкӱнге санап, тайыларымны – Сарыгол паза Кузьма харындастарны – ибзер хығырып, оларны пабамны чіли сыйлаҷаңмыс.
Пӱӱнгі кӱнде Чахсы хоныхта даа Илбек Ада чаа араласчыларына чарыдылған хумартхы тас турғызылған. Анда ідӧк аалдаң чааға хығыртылған чуртағҷылар аттары пазылған. Іди пабабыс тӧреен аалынзар киліп алған. Аны пала-пархалары хаҷан даа пілерлер, аарлирлар паза сағыста ал чӧрерлер.
Сом авторни
Автор :
Любовь Пахтаева-Бурнакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
