Улуғ аарласнаң тузаланған учёнай
14.05.2025
Хабарлар
Филология наукаларының докторы Михаил Боргояков
Пайрамнығ тӧреен кӱнi. Пӱӱл 5 сілкерде филология наукаларының докторы Михаил Иванович Боргояковха 95 час толарҷых
М.И.Боргояков 1930 чылда Асхыс аймаандағы Индiркі Тӧӧ аалда тӧреен. Андағыох 7 чыллығ школаны тоозып, 1945 чылда Ағбандағы ӱгретчілер училищезінзер, анаң ӱгретчілер институдынзар кірген.
1952 чылда, институтты маңнаныстығ тоозыбысханда, книга издательствозынзар хоос литература редакторына алылған. Редактор полып тоғынарға ағаа кӧп киліспеен. Пір чыл пазынаң, 1953 чылда, М.И.Боргояков Ленинградтағы хазна университедінiң тюркология кафедразының аспирантуразынзар кірген. Анда саблығ тюрколог, академик А.Н.Кононовтың устаанынаң кӧні толдырығның істезілбеен сурығларынҷа тоғызын пасхан.
Тӱрчедең ӱгредіг чыллары тоозылған, М.И.Боргояков Хакасиядағы тіл, литература паза тархын наука-iстезігліг институтта тоғынып пастаан. Сынында Михаил Ивановичтiң чуртазы паза наукаа хозым иткен тоғыстары пу институтнаң палғалыстығ. Мында ол илееде чыл, халғанҷы кӱннеріне читіре, тіл секторының устағҷызы полып істенген.
1961 чылда М.И.Боргояков «Кӧні толдырығ хакас тілінде» диссертациязын филология наукаларының кандидады ат алар ӱчӱн арачылаан. Пу тоғыста, кӧні толдырығның хакас тілінде хайди киректелчеткенiн паза хайди тузаланылчатханын чыылған материалҷа кӧрiп, тюркология науказының наа теория сурығларына тӧстене, прай оңдайларын чарыда кӧзіткен. Паза, пір саринаң, кӧнi толдырығ чоохтағда хайдағ чоох чардыхтарынаң пілдірiлчеткенін, хайдағ сылтағнаң адалғы паза кӧрімгi падежтерде турчатханын ілезiне сығарған.
Аның соондағы чылларда Михаил Иванович хакас тілінің иң пурнада пӧкчең сурығларын ӱзӱрерінде ӧткін араласхан. Олох туста тілнің тархынын ӱгренеріне улуғ хайығ салған, хадыл чоохтағның сидік сурығларын кӧдірген.
Iди хакас тілінің тархынын ӱгренерін падежтердең пастаан. 1976 чылда аның пастағы улуғ монографиязы чарыхха сыххан – «Развитие падежных форм и их значение в хакасском языке». Анда М.И.Боргояков, полған на падеж хайдаң сыхханын чоллазып, хайди тілде киректелчеткенін паза хайдағ формаларда учурапчатханын ӱгреніп, оларның тузазын кӧзіткен. Алынҷа падежтердеңер наукада парчатхан таластығ кӧрістерні ӱзӱрген паза ол сидік сурығларҷа позының кӧрізін тапхан: хакас тілiнде падеж системазына кірбинчеткен (-наңар, -неңер) хозымнар хозылып пӱтчеткен паза -ҷа, -ҷе, -ча, -че хозымнығ формалар хайдаң сыхханын чахсы чолласхан.
Iдӧк хакас тiлiнде ӱр ниместе тарап, ӧс парған ызылғы (-зар, -зер, -сар, -сер) паза пӱдіргi (-на, -не) падежтерні ӱзӱрген. Чоохтирға кирек, пу падежтер формазы шор тілінде ле учурапча. Н.Ф.Катанов оларны сағай тілінде таныхтаан. Анзы киречілепче: пу адалған падежтер чӱс чыл мының алнында тілде тузаланылғаннар.
Хакас науказына улуғ хозым иткен М.И.Боргояковтың 1981 чылда сыххан ікінҷі монографиязы – «Источники и история изучения хакасского языка». Пу улуғ тоғыста Михаил Иванович хакас тілінің паза аның диалекттерінің тархынын ӱгренер хайдағ тоғыстар парын кӧзіткен. Ол тоғыстар ХVIII-ХIХ чӱс чылларда Хакасияда полған пасха-пасха экспедициялар тоғызы сылтаанда чыылғаннар.
М.И.Боргояков, Москва, Ленинград, Хызылчар городтардағы архивтерде чӱзер чыл чат салған, пiр дее кізі тузаланмаан, кӧрбеен материалларны кӧдіріп, хакас тілінің тархынын ӱгренер материалларны чарыхха сығарған. ХVIII чӱс чылның пастағызындох Миллернің паза Палластың экспедициялары чыған хакас сӧстерні, ХIХ чӱс чылда Спасский, Костров, Кастрен чыған материалларны ХIХ чӱс чылның ікінҷі чардығында Радлов паза Катанов сығарған материалларны наука саринаң чахсы ӱзӱріп, ол кангаттарның, кайдыннарның, хаңмазыларның тіллері хакас тілінің диалекттері полчатханын іле кӧзіт салған. Пу монографияда паза тас обааларда пазылған тӱрк чоннарның пічіктерінің тілі паза хыдаттар чирінде чуртапчатхан сарығ уйгурларның тілі хакас тiліне хайди теелчеткенін ӱгреніп, диалекттернің килгенiн чоллазып, хакас тілі хайди ӧскенін чарыда кӧзіткен.
1979 чылда М.И.Боргояков, филология наукаларының докторы полыбызар ӱчӱн, «Проблемы формирования и развития хакасского языка» тоғызын Алма-Атадағы тіл институдында арачылаан. Пу диссертациязы аның прай наукада иткен тоғыстарының салтары полған. Ол хакас тілінең пастағы докторскай диссертация. Казах Республиказының тіл институдындағы специализированнай чӧп араласчыларының паалаанынаң, пу тоғыс «пурунғы туста пу чирлерде чуртаан чоннарның сыххан чолларын чоллазарында улуғ хозым иткен, ол мыннаң мындар хакас тілінің историческай грамматиказын пазарына арбын хаалағ идер».
М.И.Боргояков тиксі 60 азыра наука тоғызын пас салған. Олар хакас науказының тилiзіне паалаҷаа чох туза иткеннер. Аның тоғыстары фонетика, лексика паза грамматика сурығларына теелгеннер. Че ол тоғыстарның ӧӧнінде хаҷан даа хакас тілінің тархынын чарытчатхан сурығлар.
Аның итчең тоғызы илееде полған, че сынында М.И.Боргояков хакас тіліндегі диалекттерні тиксі саринаң ӱзӱрчеткен iстезиин тоос полбаан. Ол аны «Вопросы исторической диалектологии хакасского языка» адаан. Михаил Ивановичтің халған пічіктерінде пу пастабысхан тоғысты толдырар пӧгiн пар полған. Аннаң таныссаң, пілдірче, ол пуох диалекттерні ӱгренерін хакас чонның олаңай нимес тархынынаң паза хакас чонның этногенезiнең чоохтарны ӱзӱрчеткенде, хости чуртапчатхан тӱрк паза пасха даа чоннарның тіллерінең тиңнестірген.
М.И.Боргояковтың хайиин тартчаң топонимика сурығлары. Хынығ паза чапсых аның Шира, Ағбан, Ким, Сора паза аннаң даа пасха суғлар паза ааллар аттарының этимологиязын кӧзіткені. Iди ол Сорығ суғның адын хайди ӱзӱрчеткенін кӧр кӧрееңер. Наукада полған кӧріс, Сорығ сор, шор этнонимнең сыхча тіп. Михаил Иванович, пасха тӱрк тіллерiнзер айланып, сор алай шор сӧстер «тустығ чирнi» таныхтапча тіп таапча. Ӧӧнінде казах тілінде сор – «тирең нимес тустығ кӧліҷек», чайғызын ол соол таа парча, анда тустығ ла палғас чададыр. Казахстанда суғ паза кічиҷек кӧліҷек аттары – узун сор, узун кӧліҷек, Балыхты сор (палыхтығ кӧліҷек), Булахты сор (сор с родником). Булах сӧс пiстің дее пар: Кӧтен Пулух, Пии Пулух. Пулух (моол тілінең кiрген сӧс) – («суғ сыхчатхан чир» (родник). Тувада Соруғ сууҷах пар. Аны хоостыра Михаил Иванович хакас чиріндегі Сорығ (аннаңох Сорск город) тустығ тіп сӧстең сыххан полар тіп санапча.
Таштып аймаандағы Карагай аалның адын сағам кӧбізі Харағай сӧснең палғалыстырча. Сынында М.И.Боргояков ол аалның ады Хара хайа паары полған тіпче. Соонаң хысхаҷахти адал сыххан, анаң Харағай сӧснең тӧӧйлес партыр. Асхыс аймаандағы Усть-Чуль аалның адын хакастап Чул пилтірі тіп тілбестидірлер. Анзына Михаил Иванович iдӧк чӧпciнмеҷең. Пу аалда ӱс чулыҷах полтыр, олар Тӧӧ суға кірчелер: аннаңар ол аал Ӱс чул тіп адалған полтыр, соонаң ол ат Усть-Чуль иде хыйыстырыл парған.
Тас обаадағы тӱрк пічіктерiнде учурапчатхан сӧӧк паза род, тағ паза суғ аттарын пӱӱнгi Хакас чирiндегі топонимнернең паза хакас этнонимнернең тиңнестіріп, ол хынығ статья пас салған.
М.И.Боргояков пурунғы тӱрктернің тілiн ӱгренеріне илееде хайығ салған. Ким паза Ағбан істінде табылған тас обаалардағы пiчіктерге, пӱӱнгі хакас тілінең паза аның диалекттерінең тиңнестіріп. Ол сағамғы диалекттер оңдайлары пурунғыдох пасталған тіп кӧзітче.
Михаил Ивановичтің илееде тоғызы фольклор сурығларына теелген. Ол андағ тоғыстарда, хакастарның тархынын, тіл сурығларын кӧрчетcе, удаа фольклор материалларына тӧстенче. М.И.Боргояков социолингвистика сурығларынаң айғасханох. Михаил Иванович институтта тоғынған чылларда «Ӱгредігліг пічіктер» чыындының авторы ла полбаан. Ол аның тӧреміл редакторы полҷаң.
Ол iдӧк хакас школаларына паза ӱгретчілер училищезіне синтаксис учебнигін пасха авторларнаң хада пасхан. Хакас тілінің программаларын тимнирінде кӧп хати араласхан.
Сибирьде иң улуғ тюркологтарның пірci полып, М.И.Боргояков совет тюркологтарының комитет членіне табылған, ВАК-тың пӧгіні хоостыра диссертациялар арачылир специализированнай чӧпке нинҷе-нинҷе хати кирілген, доктор паза кандидат аттарны алар диссертацияларны ӱзӱрерінде араласчаң.
Михаил Иванович Ағбандағы ӱгретчілер институдында спецкурстар апарҷаң паза хазна сыныхтағлары комиссиязының кнезі полҷаң. Мин аның лекцияларын хынып исчеңмін. Ол полған на студентке пілдістіг, чахсы оңарылыстығ тілнең чоох апарҷаң. Аның нымзах ӱні ам даа минің хулаамда истілчеткенге тӧӧй. Аннаң хада тоғынып, iдӧк курсовой тоғыс пазарға киліскен. Сынында аның устаанынаң пастағы наука тоғыстарын пазарға ӱгренгем. Андағ килкім пілістіг ученайнаң тіл алысханы наука чолына кірерге чахсы оңдай пирген.
Iдӧк ол, областьта алай республикаларда паза улуғ городтарда иртчеткен конференцияларда паза симпозиумнарда аралазып, сыбыра хынығ искіріглер итчең.
Михаил Иванович Боргояков науканаң на айғаспаҷаң, ол институтта паза областьта халых тоғыста араласчаң. Он чыл азыра профкомның кнезі полған, методология семинарынаң устаан, областьтағы сыныхтағ комитедінің члені полған.
Аннаң хада ӱр чыллар тоғынған арғызы, филология наукаларының кандидады О.В.Субракова пасхан: «Амыр хылыхтығ паза иптіг оңдайлығ, нымзах чӱректіг паза чалахай, кізее полысхах паза кізее паарсах – ана андағ омалығ халған пістің чӱреебісте Михаил Иванович Боргояков». Мин пу сӧстернең прай чӱреемнең чарасчам.
Сом ХакНИИЯЛИ-ның архивінең
Автор :
Артём Кызласов, филология наукаларының кандидады
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
