«Катюшаның» хорғыстығ кӧглері
07.05.2025
Хабарлар
Терентий Мартынович Томочаков
Илбек Чиңiске – 80 чыл. Чағдапчатхан ӱлӱкӱнге килістіре полар тіп, чистемнің чаа чолларынаңар хысхаҷахти пас пирерге чарадыбыстым. Андағ хайыға турыстығ чааласхан
Пістің хазнабыс танығлығ пайрамға тимненче. Аннаңар пӱӱлгi чылны Россия президенті Арачылағҷы чылы тіп чарлабысхан. Ол сылтағнаң прайзыбыс таа махачы туған-чағыннарыбысты сағысха кирчебіс, оларның чаа чолларынаңар пасхазына искір пирерге пӧгін тутчабыс.
Анзы орта. Iди поларға кирек. Хаҷан Илбек Ада чаа пасталыбысханда, чиит ооллар, иреннер прайзы, пір кізі чіли, хазнабысты арачылирға парыбысханнар. Олар, тыннарына даа айабин, піске амыр чуртас сыйлап пиргеннер. Андағ махачылар санында полған минің чистем.
Терентий Мартынович Томочаков Хакас автоном облазының Асхыс аймаандағы Ӱс чул аалда 1923 чылда тӧреен. Чистеме 18 час тол парғанда, аны Хызыл Армияа алып алғаннар. Iди постаң оол 1942 чылда азымахчы фашисттердең тоғыр чаалазарға, хазнабысты арачылирға парыбысхан.
Хаҷан кiчіг полғанымда, школада ӱгренчеткен туста чи, аннаң сурҷаң полғам, хайдағ чирлерде чаалазарға киліскен, хайдағ хазналарны ыырҷы холынаң позыдарға ӱлӱс тӱскен. Оңарылыстығ, полған на оолағас чаалазығлардаңар истіп аларға чидікпинче. Уламох андағ хынығ, чапсых тылаас-хабарларны туған кізідең піліп аларға матап сағынчазың. Аннаңар мында аннаң хайди искем, iди хығырығҷыларға читір пирерге харасхам. Тӱзедерге чаратпадым.
Ханнығ чааға кіргенде, чистем шофер полтыр. Фронтха ух-снарядтар, чиистер паза даа пасха кирек нимелер тартчаң осхас. Андағ чорыхтар тузында ниме ле полбаҷаң. 1942 чылда фашисттернің тирігліг кӱзі хай-хай артых полған. Оларның самолеттары пірее хати пістіңнернің чалғыс таа машиназына «аңнап» пастаҷаңнар.
Ӱс пе, тӧрт пе ай пазынаң чистем танкист полыбыстыр. Анда нинҷе-де ай чаалазарға маңнантыр. Че хаҷан 1943 чылда 21 кӱргенде 876-ҷы миномет дивизионының ӧӧн шоферы атырт салғанда, гвардия ефрейторы Терентий Томочаков «Катюшалар» тарт чӧрчеткен машинаның шоферы полыбыстыр. Аар чаалазығлар парчатса даа, ағаа «Катюша» установкалығ машинаны ыырҷының алнында ікі хати турғызарға килістір.
Анаң на «Катюшаның» реактивнай снарядтары, ыырҷаа хорғыс ағылчатхан кӧӧн кӧглеп пастабысчаң, сағыстарын саңай сығарҷаң полтыр. Андағ хазыр атыстар соонда фашисттер орныххан орында хара ла кӱлліг чир халчатпас па. Че пір хати ағаа сидік чухханын сағысха кирген чистем. Реактивнай снарядтарны позытчаң орынға чидіп аларға кӧп ле халбаанда, фашисттер аның машиназын пулеметтаң паза минометтаң тудығ чох ат сыхтырлар. Гвардия ефрейторы Томочаков, ухтарға даа хайығ айландырбин, машиназын кӧрілген орынға тудығ чох читіріп алтыр.
Iди, махачы хылиин кӧзіткен ӱчӱн, Терентий Мартынович 1943 чылда 2 азығда хазнаның «За боевые заслуги» медальынаң таныхтаттыр. Аның соондағы туста даа чир-суғҷыбыс позын чахсы ла саринаң кӧзіт турған осхас. Анзын СССР-ның Арачыланыс министерствозының архивінде хайраллалчатхан пічік тее чахсы киречілепче: «Артиллерияның пастағы миномет дивизионының артустановка шоферы, гвардия ефрейторы Т.М.Томочаков 1945 чылда 28 азығда хазыр атыстар тузында, чуртазына даа айабин, чаа машиназын кирек орынзар ағылған. Ол артустановка тузында ат сыхханда, ӱс бронетранспортер паза iкi взводча ыырҷының пехотазы чох иділген. Аның ӱчӱн ол «За отвагу» медаль алған».
1945 чылда 30 хосхарда Берлин ӱчӱн хазыр чаалазығлар парчатханнар. Кинетін не «Катюшаны» тарт чӧрчеткен машинаны фашисттер тудығ чох ат сыхханнар. Гвардия ефрейторы Терентий Томочаков мында даа чідірінмеен, реактивнай снарядтарнаң атчатхан артиллеристтерге полыс сыххан. Чуртазына улуғ хорғыс полза даа, чичең атыстар апарарына кирек нимелер тудығ чох тазып турған. Пірее туста позы атыснаң устап пастабысчаң. Хаҷан чичең атыстар тоозылғанда, чистем, машинаа одырыбызып, аны хорғыс чох орынзар апар салған.
Паза мындағ кӧзідім ағыларға чарир. 1945 чылда 2 сілкерде «Катюшалар» тартчатхан машинаны Аренедорф хыринда автоматчиктер абылап сыхханнар, пір дее тохтабин атчатханнар. Гвардия ефрейторы сах андох машиназын табырах ойладып пастаан, хорғыстығ орынны чапчаң ирте халған. Че тохтабысханда, «Катюша» хорғыстығ кӧӧн пастабысхан. Сах андох ыырҷының ікі машиназы паза ротаа чағын чааҷызы чох иділгені таныхталған. Хомай нимес ӱредіг ағылғаннар.
Ол чаалазығны, аның алнындағы даа харбазығларны санға алып, артиллерия войсколарының командирлері гвардия ефрейторы Терентий Томочаковты II степеньніг Ада чаа орденінең сыйыхтирға чарадығ алтырлар. Андағ аарлығ орденге турыстығ чааласхан полбас па минің чистем.
Мында улуғ нимес хоза танығ идерге чарир. Хазнабыс сыйиин гвардия ефрейторы Томочаков 1945 чылда 15 сілкерде алғанын СССР-ның Арачыланыс министерствозының архивінде хайраллалчатхан пічiктер аразында таап аларға чарир. Че аның алнында чистем командирлер алнында махачы хылии ӱчӱн махтатхан полтыр. Дрогунки орынға чит тее парғанда, кинетін не аның машиназы алнынзар фашисттер сығара хонтырлар, автоматтаң атып пастаптырлар. Хакас чааҷы машиназын тохтадыбыстыр, сығара хонып, ыырҷылар чыылыс парған орынзар граната тастабыстыр. Тіріг халғаннарын автоматтаң атхлабыстыр. Анзы шофер полчатхан хызыл армеец Томочаковтың хорғыс пілбес хылиин маңат кӧзіткен тирге чарир.
Илбек Ада чаада аралазып, кӧп хакас чааҷы хазнабыстың аарлығ сыйыхтарына турысхан. Оларның санында гвардия ефрейторы Терентий Мартынович Томочаков полғаны піске, аның туғаннарына, уғаа поғдархастығ пілдірче. Чистебіс, Румыния, Венгрия паза Чехословакия хазналарны азымахчы фашисттер холынаң позыдып, Берлинге читкенін чоохтаҷаң полған.
Чиңiс соонда ол сах андох ибзер айланминдыр. Ағаа тиксі хазнабысха сабланған Беломор-канал улуғ коопты тимге сығарарында аралазарға килістір. Пай опыттығ шоферлар хайдағ даа пӱдіріглерде уғаа тың киректелчелер. Махачы чааласхан туғаныбыс анда даа хомай тоғынминдыр, сыйыхтарға даа турыстыр.
Мына ниме чоохтап пирген ханнығ чаада араласхан чистем Терентий Мартынович Томочаков.
Сом авторның архивінең
Автор :
Пазып алған Юрий Кильчичаков, істеніс ветераны Асхыс аал
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
