Аал хонии тилiзiнеңер
29.01.2025
Хабарлар
Хакасия пазы Валентин Коновалов паза республиканың аал хонии паза ас-тамах министрі Сергей Труфанов
Сан пирiс. Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министрi Сергей Труфанов республика пазы Валентин Коноваловха аал хонииның ирткен чылдағы салтарларынаңар искiрген
Тиксi саннар
2024 чылда, сидiксiнiстер полған даа полза, ведомство алнында турғызылған пӧгiннер толдырылғаннар.
Республикада 29 аал хонии предприятиезi, аал хонии потребительлерiнiң сигiс кооперативi, 335 кресен-фермер хонии, аал хонии ас-тамаан сығарызынаң айғасчатхан 17 идiнҷек тоғынча. Прай аал хонии предприятиелерi хабазығ алчалар. Iдӧк полызығлар пирҷең пiр предприятие (Ипподром), пiр наука учреждениезi («Черногорское» опыт-ниме-ноо сығарҷаң хоных – «Россияның наукалар академиязының Сибирьдегi пӧлиинiң Хызылчардағы наука кiнiнiң» ВГБНУ-ның пӧлии) паза 74 муң азыра пос хонии тоғынча.
Регионның тиксi 31 % чирi алай пiр миллион чарым азыра гектары аал хониина килiсче. Хакасияның полған на ӱзiнҷi чуртағҷызы аалда чуртапча.
Адалған пiр чарым миллион гектар чирнiң 37,1 % (560 муң га) таарылчатхан хыраларға килiсче, ол санда 240 гектар чир таарылча. Кӧп чыллығ ӧзiмнер ӧсчеткен чирлернiң улии 2,3 муң гектарға (0,2 %) тиңнелче, от сапчаң чирлернiң улии – 131 муң гектар (8,7 %), мал хадарылчатхан чирлернiң улии – 784,3 муң гектар (52 %) паза таарыға тимнел парған чирлернiң улии – 30,5 муң гектар.
2024 чылда хазна программазынҷа аал хонии промышленнозына 2 миллиард 131 миллион 200 муң салковай позыдылған, ол санда федеральнай бюджеттең – 1 миллиард 258 миллион 500 муң салковай, регион бюджедi ахчазы – 872 миллион 700 муң салковай.
Ол ахчаның кӧбiзi, 55 процентi, «Аалларның тиксi тилiзi» хазна программазын толдырар тоғыстарға пирiлген. Аал хонии товарларын сығарчатханнарға 313,3 миллион алай 14,7% позыдылған. Ветеринар тоғызына (ол санда эпидемиядаң тоғыр кӧстелген тоғыстарға), ведомство хайииндағы учреждениелерге, аал хонии ниме-ноо сығарызынаң палғалыстығ ярмаркаларға, кӧзiдiглерге, марығларға 643,2 миллион салковай хорадылған.
Аннаң пасха, узелковай дерматит ағырығны чох идерiнҷе сағыбаан саай режимiн чох идерiне 256 миллион салковай тӧлел парған.
Ӧзiмнер ӧскiрерi
Ирткен чылда тоңастығларны чыыр тус оой нимес ирткен. Ӱстӱнзархы аймахтарда – Алтай, Пии, Асхыс – наңмырлар ӱр чағбааннаңар, аал хонии ӧзiмнерi ӧс полбааннар. Пии аймаандағы хай пiрее хыраларда тоңастығлар ӧс полбаан сылтаанда чыылбааннар. Андағ оңдайнаң хорадығлар тоғынып алған ахча синiн ас парыбысханнар.
Олох туста алтынзархы аймахтарда – Боград, Шира паза Орджоникидзе – тоңастығларны чыыр тус алнында наңмырлар чаап сыхханнар. Чир тың сыхтал парғаннаңар, пазахтар чирге чадыбысханнар. Тоңастығларны чыыр тус сӧӧ тартылып, тоғыстар майың пар сыхханнар. Специалисттер хыраларны сыныхтаан соонда республиканың iкi аймаанда сағыбаан саай режимiн кирердеңер чарадығ алылған.
Ирткен чылда тоңастығлар паза бобовайлар 180 муң тонна чыып алары пӧгiнде турған, алындағы чылдағы осхас. Че 149,4 муң тонна чыылған, тоңастығлар хурутхан паза арығлалған соонда 122,3 муң тонна пол парған.
Хакасияда пiр гектар чирдең ортымахти 14,5 центнер аал хонии ӧзiмнерi чыыл парғаннар, алындағы чылда 18 центнерге тиңнелген. Ортымахти пiр гектардаң 3,5 центнерге асхынах. Тоңастығларның 80 %-і мал азиина парған.
Хакасияда 71,1 муң тонна пуғдай сабыл парған (2023 чылда – 109,6 муң тонна), кӧче – 7,3 муң тонна (алындағы чылда – 8,6 муң тонна), сула – 35,1 муң тонна (2023 чылда – 50,9 муң тонна), гречиха – 7,8 муң тонна (2023 чылда – 10,1 муң тонна), ах киндiр – 4,2 муң тонна (2023 чылда – 1,9 муң тонна), рапс – 13,4 муң тонна (2023 чылда – 13,9 муң тонна), чир тамаа – 7,9 муң тонна (2023 чылда – 9,9 муң тонна) паза яблах – 3,2 муң тонна (алындағы чылда – 5,3 муң тонна). Чир тамаа паза яблах кресен-фермер хоныхтарында ла санға алылған.
Амғы туста республиканың хыраҷылары хыра тоғыстарына тимненiп пастапчалар. 2025 чылда Хакасияда республиканың аал хонии паза ас-тамах министерствозының планы хоостыра 9,3 муң тонна минераллығ удобрениелер алылар. Пӱӱнгi кӱнге регионның хыраҷылары удобрениелер садызарынҷа планның 15 % чӧптезiг идiбiскеннер.
2025 чылда таарыға 17 муң тонна ӱрен тимнел парған. Ӧӧнiнде ол Алтайдағы паза Новосибирсктегi селекция ӱреннерi. 4 муң тонна ӱрен таарыға чарабинча паза 13 муң тонна чахсы ӱренге саналча. Амғы туста хоныхтарда аал хонии техниказы тыхталча.
2024 чылда аал хонии предприятиелерi, КФХ-лары алты сеялка, 47 трактор, сигiс жатка, тоңастығларны чығҷаң 12 комбайн, хыраларда имнер чайҷаң алты техника, тоңастығларны хурутчаң пiр комплекс паза пасха оборудование садызып алғаннар.
Че хай пiрее хоныхтарда федеральнай программаҷа 2011-2012 чыллардох садызып алған техника тузаланылча. Хакасияның аал хонии техниказы паркын нааҷылирына кӧп ахча киректелче.
2024 чылда Хакас Республикада «Льготалығ кредит пирiлчеткенi» программаҷа аал хонии ниме-ноо сығарызынаң айғасчатханнарға 207 миллион 613 муң салковайға кредиттер алып аларына полызығ пирiлген, ол санда 81 миллион салковайға 14 кредит кiчiг пос киреене паза 126 миллион 613 муң салковайға алты кредит аал хонии организациязына пирiлген.
Мал тудары
Регионның аал хонии ниме-ноо сығарызының ӧӧн чардығы мал ӧскiрерi полча, ағаа аал хонии ниме-ноо сығарызының 65 %-і килiсче.
2024 чылда мал ӧскiрерiне 138 миллион 200 муң салковай хазна хабазии пирiл парған, ол санда 109,99 миллион салковай – федеральнай бюджеттең.
Республиканың аал хонии промышленнозында мал тӧлiн чахсыландырарынаң тоғыс хоных айғасча. «Алтай» ООО саалчатхан симментал iнектернi ӧскiрерiнең айғасча паза «Целинное» ООО саалчатхан хызыл-сохыр iнектернi тутча. Тӧрт хоных малларны соғымға ӧскiрче: «Мустанг», «Сонское», «Андриановский» ООО-лар герефорд тӧллiг iнектер тутчалар, М.А.Купернiң КФХ-зы – абердин-ангусс тӧллiг маллар. Iкi хоных тӧллiг хойларны ӧскiрерiнең айғасча: «Мустанг» ООО – эдильбай тӧллiг, М.В.Поздняковтың кресен-фермер хонии – моол тӧллiг.
2024 чылда 547 пас тӧллiг iнек садыл парған. Ол санда итке ӧскiрiлчеткен 463 пас мал паза кӧп сӱт пирчеткен 55 пас мал.
«Ипподром» республиканың хазна казённай учреждениезi тӧллiг аттар ӧскiрчеткен хоных статузын алып алған. Ол аттарның орлов тӧлiн тутча.
2024 чылда прай кӧрiмнiг хоныхтарда 158 муң чоон мал саналған (ол санда iнектер – 65,1 муң пас), хойлар паза ӧскiлер – 344,7 муң пас, аттар – 42,1 муң пас, сосхалар – 23,8 муң пас. Хакасияда прай хоныхтарда 615 муң пас хус саналча.
Орджоникидзе аймаандағы iкi улуғ предприятие, «Копьёвский» СПК паза «Июс-Агро», саалчатхан малларны тударын тохтадыбысханнары сылтаанда, республикада мал саны хызырыл парған. Амды пу предприятиелер тоңастығлар ӧскiрерiнең айғасчалар.
2023 чылда Боград аймаанда узелковай дерматит чуғынҷах мал ағырии сығыс килген. Аннаңар Хакасияда сағыбаан саай режимi кирiлген. Чуғынҷах мал ағыриин чох идерiне кӧстелген тоғыстарға Хакас Республика правительствозының резерв чыындызынаң ахча позыдылған. Ағырығ сығысхан орыннарда ибдегi маллар чох идiлгеннер. Тиксi республикада 4080 пас iнек, 10031 пас хой паза ӧскi, 432 пас сосха чох идiлгеннер. Ол ибдегi малларның ээлерiне, 241 кiзее, компенсация тӧлел парған. Компенсацияның тиксi синi 216 миллион салковайдаң ас парған.
Палых ӧскiрерi
Ирткен чылда республикада 741 тонна палых ӧскiрiл парған, 649 тонна садыл парған. Палых ӧcкiрҷең орыннарның саны ӧс парған сылтаанда, 2024 чылда палых сығарызы iдӧк ӧс парған. Республика чуртағҷыларына палых читкiҷе полар ӱчӱн, Пии аймаандағы Хара кӧлде сиирестер сығарҷаң цех тӧстелген. 2024 чылда хоныхта пелчирнiң 1800, нельманың 100, чир паза муксун палыхтарның 100-ер сиирезi кӧлзер позыдылғаннар.
Нацпроекттер
Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозы «Кiчiг паза ортын пос кирее паза пос кирее пастаана хабазары» национальнай проектче аалларда кiчiг пос киреене хабасча. 2024 чылда пу пӧгiнге 116 миллион 840 муң салковай позыдылған.
«Агростартап» грант аларына 22 сурыныс кiрген. Марығ салтарларынҷа 10 кресен-фермер хонии чиңiсчi полыбысхан. Оларға тиксi 37 миллион 290 муң салковайға грант пирiл парған. Аал хонии потребительлерiнiң алты кооперативi – «Боградский», «Светлый», «Бондаревский», «Орджоникидзевский», «Утро», «Родной край» – хорадығларның чардығын айландырарына субсидия алып алған. Хазна хабазииның тиксi синi – 20 миллион 90 муң салковай.
Сӧбiре фермалары аразындағы марығ салтарларынҷа, тоғыс кресен-фермер хонии чиңiсчi полыбысхан. Тиксi 52 миллион 460 муң салковай хазна хабазии пирiл парған. Марығ араласчыларының бизнес-проекттерi iнектер паза хойлар ӧскiрерiне кӧстелгеннер.
Потребительлер кооперативтерi аразында иртiрiлчеткен материально-техническай ниме-ноо тилiзiне кӧстелген марығда «Хызыл-аал» аал хонии потребительлер кооперативi чиңiске сыххан. Пiрiгiске 7 миллион салковайға грант пирiлген. Ахчалығ хабазығ Пии аймаанда iнек малларны паза хойларны сохчаң модульлығ цех аларына пирiлген.
«Аал хонии промышленнозы комплексi ниме-ноозының экспорты» регион проектi толдырылғаны 16,2 миллион долларға тиңнелче (план хоостыра 3,6 миллион доллар).
Хакасияның хазна паза муниципальнай чахығҷыларынзар читiрiлчеткен ас-тамах сыныхталған, социальнай объекттернiң 155 чахии хоостыра тоғыс апарылған. 347 ас-тамахтың лаборатория сыныхтаа иртiрiлген. Оларның 89-ы алай 25,6 %-і кирексiнiстерге нандырбинчатхан ас-тамах тiп сығысхан. Сӱт ас-тамааның 3 % ӧзiмнердең тимнелген. Таныхтирға кирек, сығысхан хомай ас-тамах Хакасияда сығарылбаан.
2024 чылда Хакасияның город-аймахтарында 180 аал хонии ярмарказы иртiрiлген. Республиканың аал хонии чырғалы Хакасия чуртағҷыларына чахсы ас-тамах алып алар оңдай пирче. Пӱӱнгi кӱнге анда Ағбан город чуртағҷылары ла нимес, че iдӧк город аалҷылары полчалар. Анда ай сай 18 тонна мал идi, 20 азыра тонна сосха идi, алты тоннаҷа хой идi паза пiр тоннаҷа ат идi садыл парча. Аал хонии чырғалында iдӧк ай сай 10 азыра тонна орындағы сӱт паза сӱттең тимнелген ас-тамах садылча.
Хазна программазы
2020 чылдаң сығара регионда «Аалларның тиксi тилiзi» хазна программазы чуртасха ӧткiн кирiлче. Пу программаа федеральнай, республика, орындағы бюджеттердең ахча пирiлче паза тоғыс пирчеткеннер хабасчалар, бюджеттегi нимес ахча тартылча. Программа хоостыра чуртағҷыларға чурт оңдайларын чахсыландырарына социальнай тӧлеглер пирiлче, найм чӧптезии хоостыра пирiлчеткен чурт пӱдiрiлче, ааллар иптелче, аалларның кӧрiмi алысча, транспорт инфраструктуразын тилiдерiнҷе тоғыс апарылча.
2024 чылда программаа 1 миллиард 240 миллион салковай позыдылған, ол прай тузаланыл парған. Алтай, Асхыс, Боград, Ағбан пилтiрi, Таштып паза Шира аймахтарындағы читi сӧбiре тура пӱдiриине (садызарына) социальнай тӧлег алып алған. 2025 чылның кӱрген айына найм оңдайынаң пирер 22 алынҷа тураның сигiс ле туразы пӱдiрiл парған: Алтай аймаанда – пiр, Шира аймаанда – пiр, Ағбан пилтiрi аймаанда – пiр, Таштып аймаанда – тӧрт, Орджоникидзе аймаанда – пiр.
Транспорт инфраструктуразы тилiзiнҷе Таштып аймаанда Ибiг аалда iкi автомобиль чолы 2,820 км тыхтал парған.
2023 – 2025 чылларда аалларның кӧрiмiн чахсыландырар кӧстегҷе тиксi 3 миллиард 50 миллион салковайға ӱс проект чуртасха кирiлче.
Сомнар r-19.ru сайттаң
Автор :
Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозының пресс-службазы
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
