Ӱгретчi полары – тӧлдең тӧлге
25.12.2024
Хабарлар
Карачаковтарның ӱгретчiлер династиязы
2024 чыл – Сӧбiре чылы. Чыл ибiре пiс сiрернi республиканың аймах пулуңнарында чуртапчатхан, ӱгретчi тоғызы тӧлдең тӧлге пирiлчеткен сӧбiрелернең таныстырғабыс. Ӱгретчi династияларынаңар пазарын пiс Карачаковтарнаң тоозарға чаратхабыс
Чуртас алызығларына тимде поларға
Карачаковтар Пии аймаандағы Хызыл хара суғ аалдаң сыхханнар. Гаврил Михайловичнең Евдокия Алексеевна ирепчi тоғыс пала ӧскiр салған. Иң улиин Хакасияда таныбинчатхан кiзi чоғыл, неке. Аннаңох сығара Карачаковтар сӧбiрезiнде ӱгретчiлер династиязы пасталған. Маргарита Гавриловна Байкалова (Карачакова) 60 чыл азыра Хызыл хара суғдағы школада ӱгретчi паза устағҷы пол салған, «Хакасияның саблығ ӱгретчiзi» полча. Аның хонғаны Вениамин Дмитриевич пуох школада биология паза география предметтерiн апарған. Ирепчiнiң ӱс пала. Прайзы ӱгретчi профессиялығ. Байкаловтарның iстенiс стажы 107 чылға тиңнелче!
Асхыстағы лицей-интернатта ӱгренгеннер физкультура ӱгретчiзi паза волейболҷа тренер Николай Гаврилович Карачаковтың холында ӱгренген поларлар. Хаҷан даа пик сындырлығ, пӧзiк, тирең кӧрiстiг тренер хыстарның волейбол cекциязын апарҷаң. Аның спортсменнерi аймах ла нимес, республика синiндегi дее марығларда сыбыра сыйыхтығ орыннарға турысчаңнар. Амды аның ӱгренҷiлерi, постары тренер полып, амғы тӧлнi спортха, хазых чуртасха кӧнiктiрчелер. Николай Гаврилович – Хакасияның физическай воспитаниеҷе саблығ тоғынҷызы. Аның оолғы пуох школада информатиканы апарча. Николай Гавриловичтiң, хонғаны Галина Никитичнаның паза оолғының iстенiс стажтары 110 чылға тиңнелче!
Нина Челтыгмашева (Карачакова) «Хакасияның саблығ ӱгретчiзi», «Россияның тиксi ӱгредиинiң аарластығ тоғынҷызы» аттарға турысхан. Калининдегi ортымах школада орыс тiлi паза литература ӱгретчiзi полып ӱр тоғын салған, директор орынҷызы, соонаң директор полғанох. Iдӧк ол Асхыс аймааның ӱгредiг устанызынаң устаан. Ӱгредiг киреенде Нина Гавриловна 40 чыл азыра iстен салған. Аның палалары iдӧк ӱгретчi специальностьтарын таллап алғаннар.
Ольга Табурчинова (Карачакова) iдӧк Калининдегi школада география ӱгретчiзi полып тоғынча. «Хакасияның саблығ ӱгретчiзi», «Россияның тиксi ӱгредиинiң аарластығ тоғынҷызы» аттарнаң, «Хакасияның iстенiс сабланызы», «Чахсы киректер ӱчӱн» орден-медальларнаң iдӧк таныхтатхан. Аның Павел оолғы пуох предметтiң ӱгретчiзi полча, Юлия хызы, тiзең, олған садында воспитатель.
Амды Карачаковтарның ӱзiнҷi тӧлi пу профессияҷа тоғынарын узаратча. Олар Ағбанның, Пии, Асхыс аймахтарының ӱгредiг учреждениелерiнде ӱгретчi паза воспитатель полчалар. Iдӧк Карачаковтарның пархалары Иркутск, Магадан областьтарында, Ямал-Ненецк, Ханты-Мансийск, Чукотка автоном округтарында паза даа пасха регионнарда ӱгретчi полып iстенчелер. Оларның чолынҷа парарға тимненчеткеннер парох.
– Уғаа ӧрiнiстiг паза поғдархастығ палалар ӱчӱн. Мин сағынчам, ӱгретчi тоғызының иң чахсы сари алай ба миссиязы – ол олғанға пос палазына чiли полызып, ағаа чол азып, кибiрлернi читiрiп, аастаң аасха пирiп, чонның таңдағы кӱнiн тударға. Мин, кӧп чыл ӱгредiг киреенде тоғынып, ам даа аннаң сых полбинчам тирге чарир. Сӧбiредегi чиит тӧлнең тоғассабыс, саңай педсовет пасталыбысча. Хайди мин сизiнчем, амды ӱгредiге алызығлар илееде кирiлче. Аннаңар пӱӱнгi ӱгретчiлер, методика саринаң наа тирiглернең тузаланып, маңнаныстығ тоғынарға тимде поларға киректер тiп сағынчам. Амғы туста чуртас уғаа табырах алысча нооза, ӱгретчiлер постары даа таңдағы алызығларға тимде поларға киректер паза олғаннарны оларға тимнезiннер, – чарытча ӱгредiгде ӱр iстен салған ӱгретчi Маргарита Гавриловна.
Карачаковтарның ӱгретчi тоғызындағы iстенiс стажын прай хозыбысса, 670 чыл азыра пол парча! Ол Хакасияда иң улуғ династияларның пiрсi полар, неке, хайзы пiр профессияда ол син чыл тоғын салған.
Турыстығ сӧбiре – Москвада
2024 чыл пасталчатханда, Москвадағы «Россия» чоннар аразындағы кӧзідіг-форумның ачығында «Родные – Любимые» сӧбіре форумы ирткен, анда Россия президенті Владимир Путин Сӧбіре чылын асхан. Хазнаның прай регионнары андар иң турыстығ сӧбірелерiн, таллап, ысханнар. Хакасияда республика адын арачылирға Карачаковтарның ӱгретчілер династиязы таллалған. Iди Байкаловтар, Булгаковтар (Тюкпеевтер), Тохтобиннер улуғ чолға сығыбысханнар. Делегациянаң Нина Челтыгмашева устаан.
– Чорых уғаа тузалығ ирт парған тiп санапчам. Россия президентiн, пос хараанаң кӧрiп, искенi чӱрексiнiстiг пiлдiрткен. Владимир Путин хазнада Сӧбiре чылын асхан. Пу улуғ чорых соонаң пiс, Карачаковтарның пала-пархалары, удур-тӧдiр улам чағын пол сыххабыс. Чуртас андағ нооза, туғаннар, ал-алынҷа чуртап, пос ла хазанында хайнап, сидiксiнiстернi тобырып, удур-тӧдiр ырах пол сыхчалар. Пӱӱл, тiзең, Сӧбiре чылында пiс улам чағын пол парғабыс, пiске полғаны ла аарлығ. Iдӧк пу танығлығ чорых соонаң пiстiң наа сағыстар, проекттер тӧрiп сыхханнар, – сағызынаң ӱлесче Карачаковтар хызы Нина Гавриловна.
Москвадаң айланып, Карачаковтар Хызыл хара суғда улуғ тоғазығ иртiргеннер. Форум араласчылары, чорыхтаңар сан пирiс идiп, аймах номинацияларҷа марығ иртiргеннер. Мында Байкалов чиит ирепчi «Ус холлар» номинацияда постарының Москвазар ал чӧрген «Тадар иб – сӧбiре паза пала кiнi» макет-проектiнең таныстырған. Соонаң ол проект Хызыл хара суғдағы чуртағҷыларның ӧткiн ӧмезі полызиинаң паза Улуғ Нонып аал чӧбiнiң устағ-пастаа кирек пiчiктер маңнаныстығ тимнеен сылтаанда, Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозының грант мариинда аралазып, ахчалығ сыйых утып алған.
Пу туста проект чуртасха кирiлче, ағаа чир пӧлiп, тӱзедiлген паза сиден тудыл парған. Проект хоостыра анда маң тус иртiрҷең культура, спорт саринаң аймах-пасха ойыннар, хакас чонның кибiрлiг ӱлӱкӱннерiн иртiрерлер, иб iстiнде, тiзең, аал тархынының, аның турыстығ кiзiлерiнiң, чааҷыларының музейi азылар. Iзенчебiс, тадар иб хызыл хара суғдағыларның сӧбiрелер кiнi полар. Анда аалдағы ус холлығлар палаларны узанарға ӱгрет турарлар. Палалар олған площадказында ойнап турарлар, чайғызын олған лагерьi тоғынар. Хызыл хара суғның пурунғызы, пӱӱнгi чуртазы, таңдағы кӧрiмi мында полар. Анда ӱгренҷiлерге iстезiг тоғыстарын апарарға чахсы оңдай полар тiп сағынчам, аймах-пасха наа проекттер кӧптелер. Пу тоғыс чағдапчатхан чылда чайғызын прай толдырыл парарға кирек, – iзенче Нина Гавриловна.
Пос чирiн чахсы пiлiп аларға
«Родные – Любимые» сӧбіре форумына чӧргеннерге ӧнетiн сертификат сыйлалған, хайзы оларға хайдағ даа регионда чапсых ниме-ноо кӧрiп аларға оңдай пирген. Че сӧбiре Хакасиядағы чапсых орыннарны кӧрерге чаратхан.
– Россияның чииттер киректерiнҷе федеральнай агентствозының «Больше, чем путешествие» программазы хоостыра пiске ӧнетiн маршрут тимнелген: Ағбан – Сойан-Сус ГЭС – Сизая аал – Шушенскай – Ағбан. Мындағ сағыс пiске тиктең килбеен. ВДНХ-да пасха регионнарнаң танызып, пос чирiне поғдархап, алыптығ нымахтардағы чiли, постарыбыстаң сурғабыс: «Хайдағ чирде чирлiгзiң? Хайдағ суғда суғлығзың?» Прай чуртас чоллары пос чирiнең пасталча. Ырах чолға сығарда, пастап пос чирiн чахсы пiлiп аларға кирек нооза.
«Родные – Любимые» форум араласчылары Сойан-Сус ГЭС-та
Пiстiң республика аймах-пасха туристтернiң хайиин тартча. Кӧрҷең чапсых орыннар кӧп, че оларны сиберли хайраллап, наа тӧллерге пӱкӱлеезiнең читiрерi пар. Чон кибiрлерi аның тархынында, тiлде, культурада, – сағызынаң ӱлесче Татьяна Николаевна Тюкпеева, форум араласчызы.
Сӧбiрелерде ырыс чуртазын
– Чоохтирға кирек, пiстiң чон аразында кӧп палалығ сӧбiре хас-хаҷаннаң сығара иң аарластығ паза улуғластығ орында полған. Ибде пала суулазы истiлзе, анда часка чуртапча, iҷе-пабаның ис-пайы хозылча тiҷеңнер. Пiстiң паба-iҷебiс кӧп пала ӧскiр салған. Ам ол пiстiң тӧллерде, пала-пархаларда, парча. Пiлдiстiг, полған на кӧп палалығ сӧбiреде чон кибiрлерi тудылча. Улуғлары кiчiглерiн ӱгредiп одырчалар, хайди иб аразында хайынарға, иб iстiн ипти тударға, аалдағы тоғыстарда чiтiг хыймыранарға.
Сӧбiре тӧстирi сидiк нимес, аны хайраллап халарға кӱстенерге кирек. Уламох амғы туста, хаҷан чиит сӧбiрелер, аалларда тоғыс таппин, удаа «вахтада» полып, чара чуртапчалар. Пик сӧбiренi пӱдiрерi – улуғ нандырығлығ тоғыс, ол пiлiзiс, аарлас, киртiнiс полза ла килiзер. Андада палалар паба-iҷенiң чылиин сизiнерлер, тӧреен ибзер хаҷан даа тартыларлар. Палалар, хайдағ даа улуғ ӧс парзалар, хайда даа тоғынзалар, тӧреен чирiнзер, паба-iҷезiнзер, кил турарлар. Паба-iҷелер, тiзең, оларны хаҷан даа сахтапчалар. Оларға полған на пала – ол иң аарлығ кiзi. Кӧп пала полза, сӧбiре чахсы хайраллалча. Аннаңар Наа чылда полған на сӧбiреде ырыс ползын, пала-парха хазых ӧссiн, наа чидiглернең ӧрiндiрзiн, туған-чағыннар удаа тоғассыннар, прай сағынған сағыстар чуртасха кирiлзiн! – алғапча Елена Лаврентьевна Байкалова, кӧп палалығ iҷе.
Пiстiң республикада Сӧбiре чылы чабылчатханда, Хакасия пазы Валентин Коновалов килер 2025 чылда сӧбiрелерге iдӧк полызары, оларны аарлиры, кӧп палалығларны таныхтиры узарадылар тiп таныхтаан.
Сомнар Нина Челтыгмашеваның архивiнең
Автор :
Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
