Хакасияның iзии аймах чоннарға азых
26.12.2024
Хабарлар
Хакасия Ӧӧркі Чӧбінің нациялар аразындағы хайызығларҷа, халых пірігістерінҷе паза орындағы пос устанысча комитет устағҷызы Роман Челтыгмашев
Хакасия – прайзыбыстың ибi. Пiр чыл артиинаң пiс сiрернi, аарлығ хығырығҷыларыбыс, республикада чуртапчатхан аймах чоннарнаң таныстырғабыс. Сизiнгенде, оларға Хакас чирiнде чуртирға, тоғынарға паза палалар ӧскiрерге истiг. Анзы хакас чон аалҷыларға хаҷан даа паарсах хайчатхан, хаҷаннаң амыр паза сыдамах хылыхтығ полчатхан сылтаанда
Пістің республикада, аймах чоннар чуртапчатса даа, прайзы, улуғлазып, пілізіп тудынча. Хакасиядағы чоннар, халых пірігістерін тӧстеп, республиканың чуртазында араласчалар паза удур-тӧдір палғалыс тутчалар. Тиктең нимес Сибирьдегi федеральнай округтың регионнары аразында Хакасияда аймах чон иң амыр паза пик чуртапчатханға саналча. Мында 100 азыра аймах-пасха тiллiг, культуралығ чон, пiлiзiп, иптiг, амыр чуртапча. Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозы оларны пiрiктiрер ӱчӱн кӧп тоғыс апарча. Iди республикадағы диаспораларға, коммерческай нимес организацияларға, национальнай халых пірігiстеріне хабасча. Тиксi Россия алай ба регионнар аразындағы марығларға, фестивальларға паза даа пасха мероприятиелерге делегацияларны ысча, ахчанаң хабасча, тiллер хайраллирына чарыдылған мероприятиелер иртiрче.
Iди республикада национальнай спорт кӧрімнерінҷе фестиваль чыл сай 2014 чылдаң иртiрiлче. Чылдаң чылға фестиваль араласчылары паза пірігістер саны хозылча. Ирткен чылда республикада чуртапчатхан чоннарның 10 халых пірігізінең 200 азыра кізі аймах спорт марығларында кӱзін сынап кӧрген.
Фестивальның ӧӧн пӧгіні – республикадағы аймах чоннар пір чӧптіг паза пір ӧменең тудынып чуртиры. Спорт узын тилідеріне паза хазыхты тыыдарына кӧстегліг. Ідӧк региондағы прай чоннар ынағлазып чуртазыннар тіп иртірілче. Фестиваль «Хакасияның регион политиказы» паза «Укрепление единства российской нации и гармонизация межнациональных отношений» программаларҷа чуртасха кирілче. Аны иртіреріне ӧнетін ахча салыл парған. Аны хоостыра фестивальда республикадағы физическай культура паза спорт, ӱгредіг, национальнай паза территориальнай политика министерстволары араласчалар.
Чон пик паза ынағ полчатханы аар туста паалалча. Тиксi хазнада коронавирус пандемиязы тарап сыхханда, республиказар пасха хазналардаң килгеннерге иң аар чуххан. Олар тоғыс таа чох халғаннар, ибзер дее айлан полбин сыхханнар. Мындағ хыйалға кір парғаннарында, республикадағы хай пірее диаспоралар Хакасия пазынзар полызығ сурап айланғаннар. Iди аның чахии хоостыра республиканың национальнай паза территориальнай политика министерствозы пу сурығны пӧкчең оңдай тапхан. Хакас чирінде кӧп палалығ паза чуға чуртапчатхан чонға полызығ пирiлген.
Диаспоралар алымда халбааннар. Мобилизация пасталыбысханда, республикада чуртапчатхан чоннар, СВО араласчыларына чылығ кип-азах, кирек ниме-ноо алғаннар. Оларны чааҷыларға ызыбысханнар. Иреннер парыбысханда, оларның сӧбірелерін сидіксіністе артыспасха кӱстенгеннер, ӧӧнінде кӧп палалығ паза чиит сӧбірелерге хайығ салғаннар. Оларға ахчанаң, кип-азахнаң, хара таснаң полыс турғаннар.
Пу чахсы киректi олар ам даа узаратчалар. Ахча чыып, кирек ниме-ноо, алып, ысчалар.
– Іди поларға кирек тіп сағынчам. Хайди піс Илбек Ада чааны утып алғабыс? Ибдегілер чаалазығ парчатхан орындағыларға полыс турҷаңнар. Кем-де пис чӱс салковай пирген, кем-де – пис муң, кем-де чииснең хабасхан, – таныхтаан азербайджаннар диаспоразының устағҷызы Ильгар Абдуллаев.
Чоохтирға кирек, Хакасиядағы диаспоралар республиканың чуртағҷыларына пастағызын на полыспинчалар. 2015 чылда республикада хорғыстығ ӧрттер полғанда, диаспоралар ӱреге кіргеннерге чииснең паза кип-азахнаң хабасханнарох.
Удур-тӧдiр полызызып, пiлiзiп чуртапчатханыбыста, республиказар килгеннерзер орындағылар амыр хайчалар. Министерство, тiзең, оларға иптiг чурт салынарға полысча. Хакасиязар ӧӧнiнде Узбекистаннаң, Киргизиядаң, Таджикистаннаң килчелер, iдӧк – Азербайджаннаң, Казахстаннаң, Украинадаң, Китайдаң, Вьетнамнаң паза даа пасха хазналардаң. Кӧбiзi тоғыс хоостыра чурт орнын алыстырча. Хайзы, сӧбiренең килiп, республикада саңайға чуртирға халча.
Хайди тiпче Хакасия Ӧӧркi Чӧбiнiң нациялар аразындағы хайызығларҷа, халых пiрiгiстерiнҷе паза орындағы пос устанысча комитет устағҷызы Роман Челтыгмашев, пiстiң регион, хакас чоны килгеннерге азых. Тиктең нимес олар Хакасияны iкiнҷi чир-суум тiп адапчалар. Я, 90 чылларда аар тус полған, андада чоннар аразындағы хайызығларнаң даа сидiксiнiстер илееде полған. Че чуртас аннаң андар парча, политика кирее алысча. Ол туста iстенген устағҷылар, тоғынҷылар орта кӧстеглер турғысханнар, аннаңар амды пiс амыр чуртапчабыс. Сидiксiнiстер полбин сыххан.
– Пiстiң чон – иптiг тудыныстығ чон, ӱлгӱ дее саринаң хайызыға хайығ айландырылча. Пiстiң регионда национальностьтар сурығларынҷа айғасчатхан алынҷа министерство пар. Анда пӧзiк пiлiстiг специалисттер iстенчелер, аймах-пасха мероприятиелер иртiрчелер, диаспораларнаң тирең тоғынчалар. Диаспораларны махтирға сағынчам. Олар республика синiнде иртiрiлчеткен прай даа ӱлӱкӱннерде араласчалар. Ӱртӱн тойы, Чыл пазы ӱлӱкӱннерде оларны удаа кӧрерге чарир. Олар анда пос сарыннарын толдырчалар, теелбектерiн кӧзiтчелер. Ағаа хоза олар чонны пос чиизiнең сыйлапчалар.
Iдӧк олар ӧнетiн чаа операциязында араласчатхан чааҷыларыбысха полызығ чыыпчалар, ысчалар. Пу тоғысты олар тохтатпин апарчалар. Аның ӱчӱн оларны махтирға кирек, – таныхтаан чооғында Роман Абрекович.
Халғанҷы iкi чыл изере пiстiң регионзар хонҷых Тува Республикадаң кӧп кiзi чуртирға кил сыхханын сизiнерге чарир. Ікі республика удур-тӧдір садығ киреенең айғасча, культураларынаң таныстырча, туризмҷе палғалысча, хада-пірге транспорт инфраструктуразын тилітче. Хакасияда муңарлап тува чон чуртапча. Пылтыр оларны піріктірҷең паза улам ынағластырҷаң «Энерел» пірігіс азылған. Аның кнезі Болат Сат полча. Болат Игоревич, Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозынаң хада-пірге тоғынып, аймах-городтарҷа чӧріп, студенттерге терроризмнің, экстремизмнің хомайын чарытча, чоннар ынағ чуртазын тіп хығырча.
«Энерел» пірігіс ідӧк іскідең тоғыр тоғыс апарча. Хакасияда чуртапчатхан тува оол-хыстар ачығ суғлар садылчатхан тураларҷа рейдтер иртірчелер, Ағбан городтағы чир-суғҷыларын арағанаң айғаспасха хығырчалар. Iдӧк олар пасха диаспораларнаң хада Хакасия чуртазында ӧткiн араласчалар.
– Ноға олар пiссер килчелер? Хайдағ даа кiзi чахсы орында чуртирға хынадыр. Хайда экономика тилiпче, палалар ӧскiрерге оңдайлар пар. Олар, пос чирiнде чуртабин, пiссер килчеткенде, пiстiң регионда чуртас оңдайлары артых ла тiп сағынарға чарир.
Олох туста пiстiңнер пасха регионнарзар парғлапчатханын сизiнерге чарир. Мында оларға хыстылбах полыбысхан полбас па. Пасха регионда улам пӧзiк синге чидiп аларға сағынча полбастар ба. Олар, ӱгренiп алып, постарының кӱстерiн пасха орында сынап кӧрерге сiренчелер. Арса, ахча ӱчӱн дее пасха регионзар парча поларлар. Че ол чуртас. Кем-де парча, кем-де килче.
Пiстiң квалификациялығ кадрлар мында хал турған ползалар, чахсы поларҷых. Регионның iстенiс рыногына тоғынҷылар кирек нооза. Чуртас-экономика сурығларын кемге-де пӧгерге кирек. Туваларның, алтайларның паза пiстiң культурабыс, чиизiбiс тӧӧй, аннаңар пiс харындас чон полчабыс. Пiс удур-тӧдiр чағынмыс.
Олох туста Ортын Азиядаң пiстiң регионзар чайғы тусха тоғынарға кӧп кiзi килче. Сағын кӧрзе, пiстiңнер, орындағылар, тоғынарға хынған ползалар, пiссер пасхазы килерҷiк пе? Чох. Пiстiңнер аар тоғыстарда тоғынарға хынминчалар. Кӧзiдiмге, чол хониинда республикадағылар учурабинчалар даа. Ағаа хоза пiстiң иреннер ӧнетiн чаа операциязында кӧп араласчалар. Аннаңар Хакасияа тоғысчылар чидicпинче, ус холлығлар киректелче.
Iдӧк палалар пособиелерi пирiлчеткенде, улуғлар тоғынарға кӧмес ирiн сыхханнар. Аннаңар аалдағылар, тоғынарға маңзырабин, пала ахчазына чуртапчалар. Аннаңар килген чон чох пiске аар полар. Олох туста килген чонның палаларын школазар алар алнында, амды оларның орыс тiлiн пiлчеткен синiн сыныхтап турарлар. Сағынчам, Хазна Думазы тиктең нимес мындағ чарадығ алыбысхан. Килген чонның палалары орындағыларнаң пiр тиңе ӱгренерге сағынчатсалар, тiлнi чахсы пiлзiннер. Тiл пiлбинчетселер, пасхазынаң тиңнең тиңе ӱгрен полбастар. Ӱгредiг аар парар. Ол палалар ӱчӱн пасха ӱгренҷiлер программадаң хал турарға айабастар.
Амды хакас тiлiнеңер. Халғанҷы чылларда хазнада тӧреен тiллернi интернетке сығарарға кӱстенчелер. Хай пiрее регионнар, пу тоғысты хаҷанох пастабызып, кӧп тiлбестег тимнеп салғаннар. Олар тiллерiн Яндекс тiлбесчiзер кирерге тимненчелер. Хакасияда пу тоғыс ниик ле парбинча. Хайдағ аның сылтаа полҷаң? Тоғыс ахча чидiспинчеткен ӱчӱн тудылча. Тiлiбiстi интернетсер сығарып алар ӱчӱн, 400 муң азыра чоохтағ тiлбестеп саларға кирек. Кем аны апарар? Ӧнетiн специалисттер. Оларның ол ӧӧн тоғызы поларға кирек. Хакасияның правительство туразында тiл хайраллирынҷа чыылығ ирткенде, пiс аны регион устағҷызына искiргебiс. Iзенчем, тоғыс айнып сығар.
Таныхтирға кирек, халғанҷы чылларда хакас тiлiнҷе кӧп тоғыс апарылча. Ӧнетiн программа алыл парған. Амды пiске, хакас чонына, аның синiн, кирексiнiзiн кӧдірерге, тӧреен тiлiбiснең чоохтазарға кӱстенерге кирек, – таныхтаан Хакасия Ӧӧркi Чӧбінiң нациялар аразындағы хайызығларҷа, халых пiрiгiстерiнҷе паза орындағы пос устанысча комитет устағҷызы Роман Челтыгмашев.
Ирткен неделяда Россия президентi Владимир Путин хазна чуртағҷыларынаң кӧнi палғалысха сыххан. Пирiлген сурығларның пiрсi Россиязар тоғынарға килчеткен чоннардаңар полған.
– Пу уғаа аар сурығ, – чооғын пастаан Владимир Владимирович. – Пiс ле аның ӱчӱн сағыссырабинчабыс, Европадағыларға даа ол ағырсымнығ сурығ полча. Пiр саринаң пiске квалификация чох тоғынҷылар чидiспинче. Хайди поларға? Пастағызы, хазназар тоғынарға килчеткеннернi хызырар алнында, пастап пiске промышленностьха наа технологиялар кирерге кирек, хайзы тоғынҷыларны кирексiбес. Тоғысты наа технологиялар полызиинаң толдырзалар, пiске хоза холлар кирек чох полар.
Iкiнҷiзi, мигранттар чох пол полбазабыс, пiссер килчеткен чоннарның хазналарынаң тирең тоғыс апарарға кирек. Пiссер ӧӧнiнде Ортын Азиядаң килчелер. Андағы хазналарда орыс школалар азыларға, олар орыс тiлiн ӱгренерге киректер тіп санапчам. Олар Россиязар килерге сағынчатсалар, пiстiң культурабыснаң, кибiрлерiбiснең тирең таныссыннар. Паза Россия законнарын ӱгрензiннер.
Ағаа хоза мында чуртапчатханнарны нандырығлығ поларға кӧӧктiрерге кирек. Орындағы чонны улуғлазыннар. Мында право хайраллаҷаң органнар тирең тоғыс апарарға киректер тiп санапчам.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
(Хакасия правительствозы, национальнай паза территориальнай политика министерствозы хабазиинаң сығарылған)
Автор :
Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
