Улуғлар кӱнi. Чыл сай чарыс айының пастағы кӱнiнде Улуғ частығларның чоннар аразындағы кӱнi таныхталча. Полған на сай турыстығ матыр таап, аннаңар хығырығӌыларға пас пирерге кӱстенчебiс. Пӱӱн хығырығӌыларның хайиина Мария Михайловна Сайбараковадаңар пасчабыс

Мария Сайбаракова республиканың ӱгредiг киреенде 50 чылға чағын тӱзiмнiг тоғызын апарған. Ол ӱгреткен олғаннарның аразында илееде кiзi ӱгредiг киреенде, ӱлгӱ органнарында паза пасха даа орыннарда, пöзiк чидiглерге чидiп, icтен парча. Мария Михайловна iстенiс ветераны паза «РСФСР-ның чон просвещениезiнiң отличнигi» таныға турысхан. Аннаң тоғазып, чуртас чолынаңар, тоғызынаңар паза тынағда нименең айғасчатханнаңар чоохтазып алғабыс.

– Мария Михайловна, позыңардаңар чоохтап пирiңер.

– Мин 1940 чылда Асхыс аймаандағы Ӱс чул аалда тöреем. Пабам Михаил Николаевич Боргояков, iӌем Анисья Николаевна, хыс фамилиязы Кидиекова, полған. Пабам аал чöбiнде кнес полып тоғынған. Илбек Ада чаа пасталыбысханда, 1942 чылда пос кöңнiнең чааға парыбысхан. Ол сидiк чылларны мин оңнабинчам, кiчiг полғам. Чаада палығлат салып, пабам кинек айланған. Оңхак аалдағы колхозта кнес полған. Тың ағырып, 1948 чылда пабам ӱреен. Iӌем ӱс палалығ öкiс халған. Пiс Ӱc чул аалзар кöзiбiскебiс, пизiнӌi классха андағы школазар ӱгренерге парғам. Школада чахсы ӱгренгем, пiлiстер аларға кӱстенӌеңмiн. Математика ӱгретчiзi Антонида Павловна Кичеева уғаа чахсы ӱгретчi полған. Аның ӱгреткенi кöңнiме кiрӌең, аннаңар математика уроктарына уғаа хынӌаңмын.

Ӱс чул аалда iӌем iкiнӌiзiн хоных хонған, iкi пала тапхан. Пiстiң сöбiреде прай даа пала кӱстенӌiк полған, прайзы пöзiк ӱгредiг алған.

– Школа тоозыбызып, хайдағ ӱгредiг алғазар?

– Ис пилтiрiндегi школа-пансионны тоосхам. Сидiк чыллар полғаннар, ӱгренерге парарға кисчең кип­азах таа чох полған, аннаңар пiр чыл тоғынғам. Ис пилтiрiндегi пансионда «нянечка» полғам. 1958 чылда Ағбандағы ӱгретчiлер институдының физика паза математика факультедiнзер кiрiп алғам. Студент чылларында халых чуртаста öткiн араласчаңмын, прай даа чииттер чапчаң хайынӌаңнар, пос туста халых тоғыснаң айғасчаңнар паза Культура туразындағы хорда ырлаӌаңнар.

– Сöбiре хаӌан тöстеезер?

– 1959 чылда Василий Сайбараковнаң танызып алғабыс. Ол олох факультетте миннең пiр курсха улуғ ӱгренген. 1961 чылда Василий Иннокентьевичнең хоных хонғабыс. Студент чылларында пiстiң пастағы палабыс тöреен. Пiске полысчаң кiзi чох полған, аннаңар стипендияларыбысха чуртирға килiскен. Хонғаным институтты тоозыбысхан, мин паланаң декрет отпускында полғам. Аны Таштыптағы школазар тоғынарға ысханнар, мин аннаң хада парыбысхам. Декрет соонаң ӱгредiгнi заочно узарадарға чаратхам. Таштыпта iкiнӌi палабыс тöреен. Пiстi, Ööк пилтiрi аалда ортымах школа пӱтчеткенде, андар тоғынарға ызыбысханнар. Мин ӱгредиимнi тоосхалах полғам, тоғынып пастаам. Хазна сыныхтағларын паза диплом тоғызымны пистерге тудыбысхам. Ӱгретчi тоғызын аннаң андар узаратхам. Истегi школа азылчатханда, андар тоғынарға ысханнар, анда илееде чыл iстен салғабыс. Аннаң сығара Асхыстағы школазар тоғынарға ысханнар. Итсе, Таштып аймаандағы Ибiг аалзар чуртирға парарға сағынғабыс, анда туғаннарыбыс чуртааннар. Че андағ тус полған, пос кöңнiнең сағынчатхан чирзер тоғынарға парарға чарабаӌаң, кiзiлернi кöстеглiг чирзер тоғынарға ысчаңнар. Хада хонғаным партияның Асхыстағы райкомында тоғынған, мин школада ӱгретчi полғам. Анаң Калининдегi совхозта парторг поларға турғызылған, мин аның хоостыра Калининдегi ортымах школада тоғынғам. Аннаң сығара тынаға парғам.

– Сöбiреде нинӌе пала öскiр салғазар паза ӱгретчi чолынӌа пiреезi парған ма?

– Пiс хонғанымнаң прай ӱс пала öскiр салғабыс. Тун оолғыбыс Валерий Хазандағы авиационнай институтты тоос салған. Хызыбыс Татьяна Томсктағы университетте математика факультедiнде ӱгренген. Ӱгретчi полып тоғын кöргенöк, че кöңнiне кiрбеен. Улуғ хомзынысха, наа чуғынӌах ағырығ тараан туста ол, ағырыбызып, ах чарыхтаң парыбысхан. Ӱзiнӌi оолғыбыс Михаил Томсктағы ТУСУР-ны тоосхан. Палаларыбыс, пiстiң хонғанымнаң тоғызыбысты кöрiп, ӱгретчi поларға хынмааннар.

Ӱгретчiнiң тоғызы оой нимес, сыбыра маң чохха тӱсчең полғабыс. Чон палаларын ӱгредiп, пос палаларынаң айғазарға маң чох полӌаң. Пiстiң палаларыбыс пос кӱзiнең пiлiстер алӌаңнар, олар чахсы ӱгренгеннер, нандырығлығ полӌаңнар. Пiс хонғанымнаң оларға полыспаӌаңмыс.

– Нинӌе пархаӌахтығзар?

– Минiң прай алты парха: пис хыс паза пiр оол. Оолах Томсктағы ТУСУР-ны тоос парир, ол iдöк математикаа тартылча. Сöбiреде прайзы даа математика ӱгредiглiг тирге чарир. Тöрт пархам iдöк пöзiк ӱгредiг алып алған, иң кiчии 10 классха сығыбысхан, ол даа математика кöстеглiг класста.

Пархаларымнаң ӱгредiг саринаң айғаспаамох, че кружоктарға паза секцияларға оларны апар килӌеңмiн. Итсе, оларнаң ӱгредiгнең айғазып, кöңнiлерiн тӱзiрерiм килбеӌең, оларны чазырхадарға паза иркеледерге хынчам.

– Сiрер пос туста нименең айғазарға хынчазар?

– Амғы туста мин халых тоғыснаң тилем айғаспинчам, ööнiнде, ибде полып, чiбекнең хоостапчам. Книгалар хығырарға хынчам, хаӌан-да хығырған чапсых книгаларны хатабох хығырчам.

Мының алнында кип-азах пызып тiкчең полғам, ам айғаспинчам. Амды öңнiг чiптернең сигедектер, иңменнер хоостирға кöңнiме кiрче. Позыма, палаларыма паза пархаларыма хоостап пирчем.

Тынаға сых парза, кiзiнiң пос тус илееде пол парча. Аннаңар тынаға парарға азынада тимнензе, чахсы полар. Кöңнiңерге кiрчеткен кирек таап алыңар. Минiң таныстарымның хай пiреезi хорға чöрче. Полғанына ла чӱреене чатчатхан кирек таап аларға кирек.

Сом Дмитрий Сунчугашевти