Ӧбекелер чирінзер пархалары айланча
16.08.2024
Хабарлар
Порғайахтың тӧлі – Чахсы хоныхта
Тоғазығ. 10 орғахта Асхыс аймаандағы Илимор (Чахсы хоных) аалда Боргояковтарның Хобый сӧӧгі чыылысхан
Боргояковтарның пастағы тоғазии пуох аалда 1995 чылда ирткен. Аны улуғ пайрам чіли таныхтааннар. Боргояковтар школа чирінде чыылысханнар. Ол тустаң сығара пістіңнер пір ле хати нимес тоғасханнар, че халғанҷызын Индіркі Тӧӧ аал чоғар Сакеевка (Боргояковтарның пір ооллары тӧстеен аалыҷах полған) теен орында чыылысчаңнар. Іди пылтыр тоғазығ олох орында тоғыс чыл пазынаң иртірілген. Аның алнында Боргояковтарның Хобый сӧӧгі 2014 чылда Павел Боргояковтың ибі хыринда чыылысхан. Піди ӱр тоғаспаанда, Порғайахтың тӧлі ырап парчатпас па? Улуғларыбыс улуғ-чиит туған-чағыннарны таныстырар пӧгіннең нинҷе-де чыл изере чыылызарға чӧптес салған. Пірдең, пір ле орында нимес. Іди теестегі тоғазығны Илимор аалда иртірерге чарадылған.
10 орғах. Чахсы хоных аалда улуғ пайрам иртчеткені аал ортызынзар, пасталығ школанаң клуб турчатхан орынзар, чағдабысса, чахсы кӧрінче: ораманың ікі саринда машиналар турғлапча, кӧгліг хакас сарыннары чайылча, ӧңніг шарларнаң паза флагтарнаң чазалған школа оградазында кізілер хайынысча. Тиксі аал Боргояковтарны ізіг чииснең, пай столнаң, кӧгліг ыр-сарыннарнаң удурлаан. Клуб туразы алнында, алында ол школа туразы полған, толдыра чиистіг хазаннар турған. Чыылысхан чонға чиис аймаа тимнелген: потхы, мӱн, яблах, плов, хан.
Хобый сӧӧгінің Порғайахтың тӧлі, тиксі республикадаң на нимес, Россияның пасха даа чирлерінең килглеен. Иң улуғ аға-ууҷалардаң пасти ынааҷахтығ чиит сӧбірелер чыылысханнар. Тоғазыға килген чон даа ачыхсар сӱӱмектіг ирткен: піди дее пай стол уламох пайып парған.
Алайзар пастап Боргояковтарның иң улуғлары, ол санда киліннер, хығыртылғаннар: Таисия Самсоновна, Августина Николаевна, Зоя Исаевна, Руфим Афанасьевич паза пасхазы. Таисия Самсоновна чоныбыста тахпахчы чіли сабланча. Хада хонғаны Василий Романович Илимор Боргояковтың пархазы полған. Ирепчі чонға пис оол паза пір хыс кир салған. Пасталығ класстар ӱгретчізі полып, Илимордағы пасталығ школада 50 чыл істен салған Августина Николаевна Комозакова. Ол пабазының фамилиязын сабландырар ӱчӱн хада хонғаны Николай (Кӧлей) Егоровичтің фамилиязын албаанын чазырбинча. Тынағдағы ӱгретчі, Чахсы хоныхта чуртап, тіспен істенген Боргояковтар оолларын сағысха кирген. Ол туста прайзы совхозта істенген: Василийнің ооллары Исантийнең Степан, Николайның оолғы Григорий, Аверьянның ооллары Михаилнең Николай паза пасхазы. Оларның пала-пархаларына пілістерні пирген Августина Николаевна. Зоя Исаевна Ӱс чулдағы ортымах школада тархын ӱгретчізі полып тоғынча. Ол Илбек Ада чаада араласхан Боргояковтарны сағысха кирген. Аның сӧстерінең, аңҷы полған иреннер чир-суубысты матап арачылааннар.
Улуғлар чоох тутхан соонаң сӧс пирілген пу тоғазығның ӧӧн пастағҷызы Георгий Терентьевич Боргояковха. Ол Хобый сӧӧгінің Боргояковтарның ағазын тимнепче. Ол істезіг тоғызын, сӧӧ тартпин, пӱӱл тоос саларға пӧгін тутча. Пу тусха улуғ тоғыс иділ парған. Сӧӧк пастағҷыларының чуртаан чыллары даа табылған. Итсе, пірее «салаалар» ам даа читіре тӱптестірілбеен. Андағ «салаа» Таштып аймаанзар парыбысча, Порғайахтың пархазының тӧлі соонҷа. Нандырығ чох сурығларның пірсі – нинҷе пала полған Порғайахтың? Iкi алай аннаң кӧп пе?
– 1703 чыл аразында пу орында Порғайахтың пабазы Портобыҷах чурт салынған. Россия империязы пеер читкенде, тигіриб пічіктеріне орындағы чонны киріп пастааннар. Хайди кирілҷең? Сӧбіре пазының ады-солазы, аннаң сығара фамилия пазылҷаң. Аның алнында хакастарның фамилия чох полҷаң. Ады-солазы паза сӧӧгі – ӧӧн танығлары – полған. Олох туста аал полған. Тигірибдегілер сан пирізінде Боргояковтарны пічікке кир салғаннар.
Пістің ӧбекебіс Хобый Адас (1650 чылларда тӧреен) полған, аның пабазы – Кибен. Ол Кӧл Тайға чирінде тӧреен (пӱӱнгі Хакасия паза Кемеров облазы хырығларында орныхча). Кип-чоох хоостыра ол чаалазарға парыбысхан паза айланмаан. Хобый Адасты сағайлар сӧбірезі ӧскірерге алып алған. Аңчулда ол ипчі ал салған. Аннаң сығара пістің тӧлібіс пар сыххан. Плакаттарда туған фамилияларны пирчем: Бутанаев, Кулумаев, Казыгашев, Канзычаков, Мамышев, Субраков, Топоев, Тюмереков, Токмашов, Шулбаев – олар прайзы пір кізідең сыхханнар. Порғайах Хобый Адасха кӧргенекке килісче. Порғайахтың ікі оол полған. Ачоттаң Асхыстағы Боргояковтар парчалар, Уксектең – Таштыптағы. Че Таштыптағы Боргояковтарны палғалыстыр полбинчатхабыс. Пу наада Уксек харындас полғаны ілезіне сығысхан. Салтарында амды Таштыптағы Боргояковтарның «салаазы» ағасха ипти пірік парча.
Паза, минің кӧрізімнең, пасха даа харындастар поларға айабас. Чуртаста іди салыл парған, ӧбекелер чирінзер палалар нимес, пархалары айланча. Іди Таштып чирінең Чахсы хоных чирінзер Портобыҷах килген, аның пархазы Уксек андар айланған. Чоохтаҷаң кізі пар полза, искіріңер, піс оларзар чӧрербіс. Боргояковтарның ағазында ам даа читіре істезілбеен «салаалар» пар. Пу істезіг тоғызы пис чыл апарылча, пӱӱл ол тоғысты тоос саларға пӧгін турча, – чарыт пирген Георгий Терентьевич.
Боргояков харындастарын аарлап, тоғазыға Хобый Адастаң сыххан пасха фамилиялар кізілері кил парған: Мамышевтердең Сергей Степанович, Шулбаевтердең Андрей Олегович, Топоевтердең Олег Асапович. Аалҷылар Хобый сӧӧгінің фамилиялар пастары адынаң сыйыхха хой сыйлааннар. Боргояковтардаң удур сыйых тимнелгенӧк. Позының ыр-сарыннарын чонға сыйлаан Фаина Александровна Чебодаева, Боргояковтар хызы. Пабазы Политов аалдаң даа полза, Хобый Боргояковтар Илимор аалдаң сыхханын пілчеткенінең ӱлескен. Тӧреен чирінзер кил парар мындағ чахсы сылтағ пирілгеніне тың ӧрінген ырҷыбыс.
Тоғазығ чапсых кирекнең танығлығ полған: Хобый Порғайах адынаң Чахсы хоных аал ортызында, школа паза клуб тураларының чол кизіре сӧӧк сарчыны турғызылған. Улуғ кибір иртірілген: хам ипчі, ӧбекелерібіссер айланып, амғы паза пазағы тӧлге амыр-хазых чуртас сурынған. Боргояковтарны хайраллир сарчын тӧзінзер чоныбыстың ызых ас-тамаа – сӱт – урылған.
Кибір-чозахтар иртірілген соонаң чыылған чонны аалдағылар пай стол кистінзер иртерге хығырғаннар. Чоох-чаахнаң одырған соонаң чон кӧместең тарап пастаан: кем-де, алындағы чуртасты сағысха киріп, аал аразынҷа олаңай пастырған, кем-де туғанынзар, оң полза, іҷе-пабазының, аға-ууҷазының туразынзар маңзыраан. Іди тоғазығ кӱні ирт парған. Аар айланарға, пеер хайбағынарға ла маңнанғабыс, тоғазығны тоозар тус чит килген.
Боргояковтар тӧліне мындағ ӱлӱкӱн иртірген ӱчӱн Алиса Филипповна Боргоякованың устаанынаң хайынған аал чуртағҷыларына улуғ алғызыбысты читірчебіс. Пазағы тоғазығ, тізең, улуғларыбыстың паза тоғазығда араласханнарның чарадиинаң килчеткен чылда Сакеевкада иртер. Анда Хобый сӧӧгінің Боргояковтары мыннаң мындар нинҷе тус пазынаң чыылыс турары пӧгілер.
Сом Саяна Боргояковани
Автор :
Наталья Сюптерекова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
