Хазна программазы тӧреен тілні хайраллирға полысча
21.06.2024
Хабарлар
Комиссия чыылииның араласчылары
Комиссия чыылии. Хакасияның ӱлгӱ туразында хакас тілін, культуразын паза этнотуризмін хайраллирынҷа паза тилідерінҷе чӧптің теестегі чыылии ирткен
Аны Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министрінің тоғызын толдырчатхан Лев Сафьянов апарған. Ӱзӱріге ікі сурығ сығарылған. Пастағызы – «Хакас тілін хайраллиры паза тилідері» хазна программазының 2022-2023 чыллардағы салтары. Пу программаны ӱс министерство чуртасха кирче: Хакасияның национальнай паза территориальнай политика, ӱгредіг паза культура министерстволары. Аннаңар чӧптің чыылиинда пу министерстволар устағҷыларының орынҷылары чоох тутханнар. Ікінҷі сурии – Хакасия пазының чахиин толдырары.
Тіл хайраллирынҷа хазна программазы хоостыра Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозы республика чуртағҷылары аразында нинҷе-де марығ иртірче – ол 1-ғы, 5-ҷі паза республиканың хакас нимес чуртағҷылары аразында. Ноға марығ пу ла класстарда ӱгренчеткен олғаннар аразында иртірілче тіп сурығны кӧп кізідең истерге килісче. Ноға, кӧзідімге, 3-ҷі алай ба 7-ҷі класстағылар хыйыхтал парчалар. Пу сурыға Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министрінің орынҷызы Юрий Чертыков нандырығ пирген.
– Нинҷе-де чыл мының алнында ӱгредіг киреензер тӱзедіг кирілген. Ол школада тӧреен тілні ӱгренеріне теелче. Амды иркеҷек олған садына, школаа парчатса паза 5-ҷі классха сыхса, іҷе-паба пала анда тӧреен тілні ӱгренер алай ӱгренмес тіп пічік пазарға кирек. Пу алызығ кӧп национальнай республиканың кӧңніне кірбеен. Анзы пілдістіг. Кӧп чонның тілі чітче нооза, ол санда хакастарның. Аннаңар іҷе-пабалар палалары школада пос тілін ӱгрензіннер тіп сурыныс пічиин пазар паза олғаннар тӧреен тілні пілер ӱчӱн мындағ ікі марығ иртірчебіс, – чарытхан Юрий Карпович.
Іди 2022 чылда ӱс марыға 2 миллионға чағын салковай позыдылған, ирткен чылда, тізең, аннаң даа кӧп. Ӱгренҷілер аразында Асхыс паза Таштып аймахтарының олғаннары иң кӧп араласчалар, оларох ӧӧнінде чиңіске сыхчалар. Олох туста пасха муниципалитеттернің ӱгренҷілері марығда пір дее араласпинчалар. Аннаңар Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозының устағ-пастаа, ӱгредіг министерствозынзар айланып, чағдапчатхан марығларда Орджоникидзе, Шира, Боград паза даа пасха город-аймахтарның ӱгредіг организацияларынаң тоғынып, палаларын марығда араластырарға полыс пирерге сурынған.
– Коронавирус тымозы тузында марығ ырахтын иртірілген. Анда илееде олған араласхан паза олар прай даа республикадаң полғаннар. Пілдістіг, сӧстерні чахсы ӱгреніп, видеоны нинҷе-нинҷе хати суурып, марығда аралазарға хай-хай ниик, че олар эксперттернең харахтаң харахха чоох алызарға тідінминчелер. Аннаңар пасха муниципалитеттердегілер анда араласпинчалар.
Чоохтирға кирек, марығда аралазарға сағынчатханнарның саны чылдаң ӧзіп ле одырча. Чиңіс тутхан сӧбірелернең чоох алысханда, оларның кӧбізі палаа телефон алай ба велосипед алчаттыр. Аннаңар марығ сӧбірее хоза парыс ағылча тізе, пір дее саба полбас тіп сағынчам, – чооғын узаратхан министр орынҷызы.
Чыылығда ідӧк Юрий Карпович хакас тілі школада хайди ӱгренілчеткенінеңер хомзынызын читірген.
– Амды класстағы ӱгренҷілерні ікее чарып уроктар апарчалар – тіл пілчеткеннер паза тіл пілбинчеткеннер. Удаа іди киліс парча, тіл пілбинчеткен чардыхтағы ӱгренҷінің хакас тілі предметче «4», «5» ле турча, ол, тізең, ікі дее сӧс піріктір полбинча, олох туста тіл пілчеткен чардыхтағы олғанның «3» паалағ турча. Ол, тізең, тігі паланың хыринда пос тілін артых ла пілче. Ӱгренҷілернің пілістері саба паалалча тіп санапчам. Аннаңар олғанның аттестадында хомай паалағлар полбаc ӱчӱн, іҷе-пабалар палаларын тіл пілбинчеткен группазар кирерге кӱстенчелер. Тілні мындағ оңдайнаң ӱгреніп пастааны улуғ алҷаас тіп санапчам, – чазырбин, искірген ол.
«Хакас тілін хайраллирынҷа паза тилідерінҷе» хазна программазының толдырығҷызы ідӧк Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозы полча. 2022-2023 чылларда министерство пу программа хоостыра 16 тоғыс толдырған, пу пӧгінге тиксі 18 миллион артиинаң салковай хорадылған. Ол ахчаа хакас тілінең учебниктер, книгалар, сӧстіктер сығарылған, хакас тілі кабинеттеріне оборудование алылған, Хакас книга издательствозына ідӧк ӧнетін оборудование алылған паза даа пасхазы. Аннаң пасха, ӱгредіг министерствозы коммерческай нимес организацияларға, идінҷектерге хакас тілін тилідеріне чарыдылған проекттерін чуртасха киреріне грант ахчазын позытхан.
Хакасияның культура министерствозы программаны чуртасха кирерінде ідӧк араласча. Іди регионда хакас тілінҷе литература марығлары, диктанттар иртірілче, книгалар саннығ технологияларға кирілчелер, ойыннар турғызылча, фестиваль-марығлар иртірілче.
Ікінҷі сурығ Хакасия пазының чахиин толдырарына теелген. Анда Таштып аал чӧбінің пазы Рустам Салимов орамалар аттарын хоза хакас тіліне тілбестир тоғыс хайди парчатханынаңар сан пиріс иткен. Аның искіриинең, Таштыпта 40 азыра орама ікі тілнең пазыл парған. Пу тоғыс аал чӧбіне 30 муң азыра салковай тур парған. Ӱр ниместе олар ідӧк 30 табличка чахып салғаннар. Аалдағы прай орамаларның аттарын тілбестебізер ӱчӱн асхынах нимес ахча киректелер.
– Полған на тураа табличка хазаза, уғаа аарлығ сых парар. Аал чӧптерінің хайдаң андағ ахча полар? Аннаңар пу чахығны толдырарға муниципалитеттерге, аал чӧптеріне ахчанаң хабас пирерге айланчам, – чӧп араласчыларынзар айланып, чоохтанған Рустам Хайратдинович.
«Хакас тілін хайраллиры паза тилідері» хазна программазы Хакасия пазы Валентин Коноваловтың чарадии хоостыра 2022 чылда тоғынып пастаан. Аның ӧӧн пӧгіні – хакас тілін хайраллир, ӱгренер, тилідер паза сабландырар оңдайлар тимнирі. Пу комиссия чыылиинда кӧдірілген сурығлар, искірілген чӧптер, тізең, санға алылып, регион устағҷызына искірілерлер.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
