Таймырдағы музей – Хакасияда
07.12.2023
Хабарлар
Таймырдағы музейнің ӧӧн хайраллағҷызы Белла Чуприна нганасаннарның кип-азаанаң таныстырча
Кӧзiдiг. Л.Р.Кызласовтың адынаң Хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейде «Таймырский аргиш» кӧзiдiг тоғынча
Хакасияда 2021 чылда национальнай музейлернiң улуғ чыылии ирткен. Анда музейлер устағҷылары хада-пiрге тоғынардаңар чӧптезiгде хол салғаннар. Ол чӧптезiг хоостыра пӱӱл Хакасияның паза Таймырның ӧӧн музейлерi кӧс чӧрҷең кӧзiдiг иртiрчелер. 1 ноябрьда пiстiң музей Таймырда «Народ Хакасии, рождённый степным ветром» кӧзiдiг азыбысхан. 17 ноябрьда, тiзең, Таймырдағы чир-суғ ӱгренҷең музейнiң тоғынҷылары Хакас чирiнде «Таймырский аргиш» кӧзiдiгнi астылар. Аалҷыларны Хакас национальнай музейнiң директоры Андрей Готлиб удурлаан.
Кӧзiдiг иртчеткен залзар кiрзе, иң пурнада стенее толдыра iлiнчеткен улуғ карта харахха тасталча. Анда Таймырдағы чоннар – энецтер, ненецтер, нганасаннар, долганнар, эвенктер – хайда чуртапчатханнарын кӧрiп аларға чарир. Залны iдӧк чапсых сомнар чазапча. Оларда Северде хайдағ ӧзiмнер, чистектер ӧсчеткенiнеңер, хайдағ аңнар чуртапчатханнаңар, орындағы чоннар нименең айғасчатханнаңар, хайдағ ӱлӱкӱннер иртiрчеткеннерiнеңер пiлiп аларға чарир.
2020 чылда тиксi Россиядағы чуртағҷыларны санға алғанда, Таймырда 30154 кiзi чуртапчатханы киречiлелген, ол санда ас саннығ чоннар: долганнар – 5485 кiзi, ненецтер – 3696, нганасаннар – 604, эвенктер – 266, энецтер – 185.
Хызылчар крайындағы Таймыр муниципальнай аймахтың административнай кiнi Дудинка город полча. Ол Ким суғ пилтiрiнде турча. Таймырдағы чир-суғ ӱгренҷең музей пу городта орныхча. Музейнiң чыындызында 90 муң азыра экспонат хайраллалча: национальнай кип-азах, иб аразында тудынҷаң-хабынҷаң ниме-ноо, аңнаҷаң паза палыхтаҷаң тирiглер паза пасхазы.
Кӧзiдiгде иң пурнада нганасаннарның ниме-ноозы харахха тасталча. Пу чон Таймырда 6000 чыл азыра чуртап парир. Олар пурунғыдаң сығара аңнапчалар. Мының алнында аңнаҷаң ӧӧн тирiг пос иткен охчаа полҷаң. Нганасаннар сас ах кииктернi, туюх орынзар сӱрiп алып, охчаадаң атчаң полтырлар. Соонаң мылтыхнаң тузалан сыхханнар. ХVII чӱс чылда ах тӱлгӱлерге аңнап пастааннар. Оларның аарлығ теерлерiн ардатпас ӱчӱн, хахпаннар турғысчаңнар. Нганасаннар iдӧк палыхтаҷаңнар. Ӧӧн тирiглерi сӧӧктең идiлген сасхыстар, хармахтар паза сӧзiрбелер полҷаң.
Нганасаннар кип-азахты саңай ах киик теерiзiнең тiкчеңнер. Чiптернi cиирлердең итчеңнер. Пӧрiктернi хара адай тӱгiнең чазаҷаңнар. Аның тӱгi айналарны кiзее чағын итпинче тiп саналҷаң полтыр.
«Таймырский аргиш» кӧзiдiгде нганасаннарның тамкы тартчаң хаңзалары пар. Оларны тимiрдең тимнеҷеңнер. Хакас ипчiнiң поғозына тӧӧй чазанҷыхтары парох полтыр, ол «сими» тiп адалча. Ол аймах ӧңнiг нинҷiнең хоосталчаттыр. Нинҷiнi теерге чапсыра тағырапчалар. Нганасаннар нанҷыхты нинҷiнең, аймах мархаларнаң паза тимiр пурбаларнаң чазапчаттырлар.
Харахха хар кiрбезiн тiп, Севердегi чон ӧнетiн очки кис чӧрче. Мының алнында нганасаннар аны тимiрдең итчең полтырлар. Пiр андағ очкинi Таймырдағы музейнiң тоғынҷылары Хакасиязар ағыл килгеннер.
Энецтер Таймырда иң ас саннығ чон тiп саналча. Олар нганасаннарох чiли аңнапчалар паза палыхтапчалар. Кип-азахтары iдӧк ах киик теерiзiнең тiгiлчеттiр. Итсе, нганасаннарнинаң хоостарынаң пасхалалчаттыр.
Кӧзiдiгде ненецтернiң cӱӱмектерiн, сасха хаптырҷаң чазанҷыхтарын, сӧзiрбе тiкчең тирiглерін, iдiс-хамызын, истең тiгiлген кӧклӧлерiн кӧрiп аларға чарир. Ӧӧнiнде ол чон iдӧк ах киик теерiзiнең тузаланчаттыр.
Долганнарның ойнаҷахтарын кӧрерге чапсых. Олар ах киик сӧӧктерiнең идiлчеттiрлер. Тастарнаң «Кабылык» ойын ойнапчаттырлар. Мойынға паза холға кисчең чазанҷыхтары, ызырғалары тимiрдең идiлҷең полтыр.
Музейде эвенктернiң пӧлиинде ағастаң идiлген сӱӱмек пар. Аннаң олар чиистi ал чӧрҷең полтырлар. Олғаннарны апарҷаң ах киик изері кiзi хайиин тартча. Пу чон iдӧк аңнап паза палыхтап чуртапча.
Хакасиязар «Таймырский аргиш» кӧзiдiгнi Таймырдағы музейнiң ӧӧн хайраллағҷызы Белла Чуприна, наука тоғынҷызы Борис Молчанов паза Таймырдағы чон чайаачызы туразының хоосчызы, сӧӧктең аймах сувенирлер чайапчатхан ус Алексей Чунанчар ағылғаннар. Кӧзiдiг чарым чыл тоғынар.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
